Class 9 Sanskrit all chapters with Hindi translation and words meaning

 







  


हिंदी के प्रसिद्ध छायावादी कवि पं० जानकी वल्लभ शास्त्री, संस्कृत के भी श्रेष्ठ कवि हैं। इनका एक गीत संग्रहकाकलीनाम से प्रसिद्ध है। प्रस्तुत पाठ इसी संग्रह से लिया गया है। सरस्वती देवी की वंदना करते हुए कवि कहता है कि हे सरस्वती! अपनी वीणा का वादन करो ताकि मधुर मंजरियों से पीत पंक्तिवाले आम के कोयल का कूजन तथा वायु का मंद-मंद चलना वसन्त ऋतु में मोहक हो जाएँ। साथ-साथ काले भँवरा का गुंजार और नदियों का जल मोहक हो उठे। यह गीत स्वाधीनता संग्राम की पृष्ठभूमि में लिखा गया है। यह गीत जन-जन के हृदय में नवीन चेतना का संचार करता है। इससे सामान्य लोगों में स्वाधीनता की भावना जागती है।

भारतीवसन्तगीतिः Word Meanings Translation in Hindi

1. निनादय नवीनामये वाणि! वीणाम्
मृदुं गाय गीति ललित-नीति-लीनाम्।
मधुर-मञ्जरी-पिञ्जरी-भूत-माला:
वसन्ते लसन्तीह सरसा रसालाः
कलापाः ललित-कोकिला-काकलीनाम्॥
निनादय

शब्दार्था: –
नवीनामयेसुंदर मुखवाली
वाणिहे सरस्वती
वीणाम्वाणी को
गायगाओ, गीतिम्-गीत को
मधुरमीठी (मीठे)
काकलीनाम्कोयल के स्वरों की।

अर्थ
हे सरस्वती (वाणी) आप अपनी नवीन वीणा को बजाओ। आप  सुंदर नीति से युक्त (लीन) मीठे गीत गाओ। वसंत ऋतु में मीठे आम के फूलों की पीले रंग की पंक्तियों से और कोयलों की सुंदर ध्वनिवाले यहाँ मधुर आम के पेड़ों के समूह शोभा पाते हैं।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
अव्ययः  — वाक्येषु प्रयोगः
अयेअये बालक! त्वां कुत्र गच्छतिः
इह (यहाँ) — इह मधुरं स्वरं सर्वत्र गुञ्जति।

विशेषण-विशेष्य चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
नवीनाम्वीणाम्
सरसाः रसालाकलापाः
ललित-नीति-लीनाम्नीतिम्


2. वहति मन्दमन्दं सनीरे समीरे
कलिन्दात्मजायास्सवानीरतीरे,
नतां पङ्क्तिमालोक्य मधुमाधवीनाम्॥
निनादय

शब्दार्था: –
मन्दमन्दम्धीरे-धीरे,
वहतिबहती हुई,
कलिन्द आत्मजाया: – कलिन्द की पुत्री के (यमुना के),
पङ्क्तिम्पंक्ति को,
अवलोक्यदेखकर।

अर्थ
यमुना नदी के बेंत की लता से युक्त तट पर जल से पूर्ण हवा धीरे-धीरे बहती हुई (फूलों से) झुकी हुई मधुमाधव की लताओं की पंक्ति को देखकर हे वाणी (सरस्वती)! तुम नई वीणा बजाओ।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
अव्ययःवाक्येषु प्रयोगः
मन्दमन्दम्पवनः अधुना मन्दमन्दम् चलति

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
सनीरेसमीरे
नताम्पङ्क्तिम्

ललित-पल्लवे पादपे पुष्पपुजे
मलयमारुतोच्चुम्बिते मञ्जुकुञ्ज,
स्वनन्तीन्ततिम्प्रेक्ष्य मलिनामलीनाम्॥
निनादय

शब्दार्थाः
पादपेपौधे पर
मलिनाम्काले रंग वाले
अलीनाम्भौरों की
ततिम्पंक्ति को
प्रेक्ष्यदेखकर।

अर्थ-
सुन्दर पत्तोंवाले वृक्ष (पौधे), फूलों के गुच्छों तथा सुन्दर कुंजों (बगीचों पर चंदन के वृक्ष की सुगंधित हवा से स्पर्श किए गए गुंजायमान करते हुए भौरों की काले रंग की पंक्ति को देखकर (हे वाणी! तुम नई वीणा बजाओ।)

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायाः
ललित पल्लवेमनोहरपल्लवे
मञ्जुकुञ्जशोभनलताविताने

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
ललित पल्लवेपादपे
मलयमारुतोच्चुम्बितेमञ्जुकुञ्ज
स्वनन्तीम्ततिम्

लतानां नितान्तं सुमं शान्तिशीलम्च
लेदुच्छलेत्कान्तसलिलं सलीलम्,
तवाकर्ण्य वीणामदीनां नदीनाम्॥
निनादय

शब्दार्थाः
लतानाम्बेलों की (के)
नितान्तम्पूरी तरह से
सुमम्फूल
चलेत्हिलने लगे
तवतुम्हारी
आकर्ण्यसुनकर
वीणाम्वीणा को
अदीनाम्तेजस्विनी।

अर्थ-
हे वाणी (सरस्वती)! ऐसी वीणा बजाओ कि तुम्हारी तेजस्विनी वाणी को सुनकर लताओं (बेलों) के पूर्ण शांत रहने वाले फूल हिलने लगें, नदियों का सुंदर जल क्रीडा (खेल) करता हुआ उछलने लगे।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायाः
सलीलम्क्रीडासहितम्
आकर्ण्यश्रुत्वा

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणम् विशेष्यः
शान्तिशीलम्सुमम्
अदीनाम्वीणाम्

Class 9 Sanskrit Chapter 2 स्वर्णकाकः Summary Notes

स्वर्णकाकः  Summary
pastedGraphic.png

प्रस्तुत पाठ पद्मशास्त्री जी द्वारा रचितविश्वकथाशतकम्नामक कथा संग्रह से लिया गया है। इस कथा में सुनहरे पंखों वाले एक कौए के माध्यम से लोभ और उसके दुष्परिणाम का वर्णन किया गया है। साथ में त्याग और उसके लाभ के बारे में बताया गया है। कथा का सार इस प्रकार है

किसी गाँव में एक बुढ़िया रहती थी। उसने एक दिन थाली में चावल रखकर अपनी पुत्री से कहा-पुत्री, पंछियों से इसकी रक्षा करना। उसी समय एक विचित्र कौआ वहाँ आकर चावल खाने लगा। उस कन्या ने कौवे को मना किया तो उसने उसे एक पीपल के वृक्ष के पास आने के लिए कहा। कौवे ने उस लड़की की ईमानदारी से प्रसन्न होकर उसे हीरे-जवाहरात दिए।

उसी गाँव में एक लालची बुढ़िया भी रहती थी। वह सारे रहस्य जान गई। उसने ईर्ष्या वश उसी प्रकार का नाटक किया। उसकी बेटी घमंडी थी। कौवे के कहने पर उसने स्वर्णमय सोपान की माँग की। उस लड़की की हीन इच्छा को जानकर कौवे ने उसके सामने तीन पेटियाँ रख दीं। लोभ से भरी हुई उस लड़की ने सबसे बड़ी पेटी उठा ली। ज्यों ही उसने उसे खोला, त्योंही उसमें से काला साँप निकला। उस दिन से उस लड़की ने लालच का त्याग कर दिया।

स्वर्णकाकः Word Meanings Translation in Hindi

1. पुरा कस्मिंश्चिद् ग्रामे एका निर्धना वृद्धा स्त्री न्यवसत्। तस्याः एका दुहिता विनम्रा मनोहरा चासीत्। एकदा माता स्थाल्यां तण्डुलान् निक्षिप्य पुत्रीम् आदिशत्।सूर्यातपे तण्डुलान् खगेभ्यो रक्षाकिञ्चित् कालादनन्तरम् एको विचित्रः काकः समुड्डीय तस्याः समीपम् अगच्छत्।

शब्दार्थाः
पुराप्राचीन काल में
निक्षिप्तरखकर
कस्मिंश्चिद्किसी (में)
आदिदेशआदेश दिया
निर्धनाग़रीब,
सूर्यातपेसूरज की धूप में
न्यवसत्रहती थी
खगेभ्यःपक्षियों से
दुहितापुत्री
किञ्चिद्कुछ
विनम्रानम्र स्वभाव वाली
कालात्समय से (के)
मनोहरासुंदर
अनन्तरम्बाद में
एकदाएक बार
समुड्डीयउड़कर
स्थाल्याम्थाली में
तण्डुलान्चावलों को।

अर्थ
प्राचीन समय में किसी गाँव में एक निर्धन (ग़रीब) बुढ़िया स्त्री रहती थी। उसकी एक नम्र स्वभाव वाली और सुंदर बेटी थी। एक बार माँ ने थाली में चावलों को रखकर पुत्री को आज्ञा दीसूर्य की गर्मी में चावलों की पक्षियों से रक्षा करो। कुछ समय बाद एक विचित्र कौआ उड़कर वहाँ आया।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः – 
अव्ययः वाक्येषु प्रयोगः
पुरापुरा रामः अयोध्यायाः नृपः आसीत्।
च्श्रीकृष्णः बलरामश्च च् भ्रातरौ आस्ताम्।
अनन्तरम्स्नानात् अनन्तरं शरीराङ्गानि स्वच्छानि भवन्ति।

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
कस्मिंश्चित्ग्रामे
एका, विनम्रा, मनोहरादुहिता
एका, निर्धना, वृद्धास्त्री
एकः, विचित्रःकाकः

2. नैतादृशः स्वर्णपक्षो रजतचञ्चुः स्वर्णकाकस्तया पूर्वं दृष्टः। तं तण्डुलान् खादन्तं हसन्तञ्च विलोक्य बालिका रोदितुमारब्धा। तं निवारयन्ती सा प्रार्थयत्तण्डुलान् मा भक्षय। मदीया माता अतीव निर्धना वर्तते।स्वर्णपक्षः काकः प्रोवाच, “मा शुचः। सूर्योदयात्प्राग् ग्रामाबहिः पिप्पलवृक्षमनु त्वया आगन्तव्यम्। अहं तुभ्यं तण्डुलमूल्यं दास्यामि।प्रहर्षिता बालिका निद्रामपि लेभे।

शब्दार्थाः
एतादृशःऐसा (इस तरह का)
स्वर्णपक्षःसोने, के पंख वाला
रजतचञ्चुः-चाँदी की चोंच वाला
पूर्वम्पहले
खादन्तम्खाते हुए को
प्रोवाचबोला/बोली
हसन्तम्हँसते हुए को
शुचःशोक करो,
दितम्रोना
प्रागपहले
आरब्धाशुरू कर दिया
पिप्पलक्षमनपीपल के वृक्ष के, पीछे
निवारयन्तीहटाती हुई
आगन्तव्यम्आना
प्रार्थयत्प्रार्थना की
तुभ्यम्तुम्हें
भक्षयखाओ
प्रहर्षिताप्रसन्न
मदीयामेरी
निद्राम्नींद को
अतीवबहुत अधिक
लेभेले पाई

अर्थ
उसके द्वारा ऐसा सोने के पंखों वाला और चाँदी की चोंच वाला सोने का कौआ पहले नहीं देखा गया था। उसको चावलों को खाते और हँसते हुए देखकर लड़की ने रोना शुरू कर दिया। उसको हटाती हुई उसने प्रार्थना की-चावलों को मत खाओ। मेरी माँ बहुत गरीब है। सोने के पंख वाला कौआ बोला, शोक मत करो। सूर्योदय से पहले गाँव के बाहर पीपल के वृक्ष के पीछे तुम आना। मैं तुम्हें चावलों का मूल्य (कीमत) दे दूँगा। प्रसन्नता से भरी लड़की नींद भी नहीं ले पाई।

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
एतादृशः, स्वर्णपक्षः, रजतचञ्चुःस्वर्णकाकः
निवारयन्तीसा
स्वर्णपक्षःकाकः
खादन्तम्, हसन्तम्तम्
मदीया, निर्धनामाता
प्रहर्षिताबालिका

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पूर्वम्सः बालकः पूर्वम् अत्र नागच्छत्।
विलोक्यपितरम् विलोक्य पुत्रः प्रसन्नः अभवत्।
अतीवअधुना अहम् अतीव श्रान्तः अस्मि।
मात्वं तत्र मा गच्छ।
बहिःसः ग्रामात् बहिः निरगच्छत्।
अनुविद्यालयम् अनु छात्राः तिष्ठन्ति।
अपिते अपि गुणिनः सन्ति।


3. सूर्योदयात्पूर्वमेव सा तत्रोपस्थिता। वृक्षस्योपरि विलोक्य सा आश्चर्यचकिता सञ्जाता यत् तत्र स्वर्णमयः प्रासादो वर्तते। यदा काकः शयित्वा प्रबुद्धस्तदा तेन. स्वर्णगवाक्षात्कथितंहंहो बाले! त्वमागता, तिष्ठ, अहं त्वत्कृते सोपानमवतारयामि, तत्कथय स्वर्णमयं रजतमयम् ताम्रमयं वा?” कन्या अवदत्अहं निर्धनमातुः दुहिता अस्मि। ताम्रसोपानेनैव आगमिष्यामि।परं स्वर्णसोपानेन सा स्वर्ण-भवनम् आरोहत।

शब्दार्थाः
पूर्वमेवपहले से ही
हहोअरे/हे
उपस्थिताउपस्थित थी
आगता गई।
वृक्षस्योपरिवृक्ष के ऊपर
त्वत्कतेतम्हारे लिए.
आश्चर्यचकिताहैरान,
अवतारयामिउतारता हूँ.
सजाताहो गई.
उतऔर
स्वर्णमयःसोने से बना,
प्रावोचत्बोली,
प्रासादःमहल,
मातःमाँ की,
वर्ततेहै,
दुहिताबेटी
शयित्वासोकर,
ताम्रसोपानेनताँबे की सीढ़ी से,
प्रबुद्धःजागा,
स्वर्णभवनम्सोने के महल में,
स्वर्णगवाक्षात्सोने की खिड़की से
आससादपहुँची।

अर्थ
सूर्योदय से पहले ही वह (लड़की) वहाँ पहुँच गई। वृक्ष के ऊपर देखकर वह आश्चर्यचकित हो गई कि वहाँ सोने का महल है। जब कौआ सोकर उठा तब उसने सोने की खिड़की से झाँककर कहाअरे बालिका! तुम गई, ठहरो, मैं तुम्हारे लिए सीढ़ी को उतारता हूँ, तो कहो सोने की, चाँदी की अथवा ताँबे की, किसकी उतारूँ? कन्या बोली-मैं निर्धन (ग़रीब) माँ की बेटी हूँ। ताँबे की सीढ़ी से ही आऊँगी। परंतु सोने की सीढ़ी से वह स्वर्णभवन में पहुँची।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पूर्वम्खगाः सायं कालात् पूर्वमे स्वनीडमागच्छन्ति
तत्रसः तत्र गच्छति तत्र तस्य माता अस्ति।
उपरिगृहस्य उपरि खगाः तिष्ठन्ति।
यत्अहं कथयामि यत् त्वं तत्र तिष्ठ।
यदायदा श्रीकृष्णः उपदिशति।
तदा तदा अर्जुनः युद्धम् अकरोत्।
वासुखे वा दु:खे वा सदैव शान्तः भवेत्।
एवमाता एव पुत्रस्य हितं करोति।
यद्यपि सः खञ्जोऽस्ति परम् अतीव तत्परो प्रतीयते।

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
आश्चर्यचकितासा
प्रबुद्धःकाकः
स्वर्णमयःप्रासादः
स्वर्णमयम्भवनम्

4. चिरकालं भवने चित्रविचित्रवस्तूनि सज्जितानि दृष्ट्वा सा विस्मयं गता। श्रान्तां तां विलोक्य काकः अवदत्पूर्वं लघुप्रातराशः क्रियताम्-वद त्वं स्वर्णस्थाल्यां भोजनं करिष्यसि किं वा रजतस्थाल्याम् उत ताम्रस्थाल्याम्”? बालिका अवदत्-ताम्रस्थाल्याम् एव अहं-“निर्धना भोजनं करिष्यामि।तदा सा आश्चर्यचकिता सजाता यदा स्वर्णकाकेन स्वर्णस्थाल्यां भोजनं पर्यवेषितम्। एतादृशम् स्वादु भोजनमद्यावधि बालिका खादितवती। काकोऽवदत्-बालिके! अहमिच्छामि यत् त्वम् सर्वदा अत्रैव तिष्ठ परं तव माता तु एकाकिनी वर्तते। अतःत्वं शीघ्रमेव स्वगृहं गच्छ।

शब्दार्थाः
चिरकालमबहुत देर तक
स्वर्णस्थाल्यामसोने की थाली में
सज्जितानिसजी हुई
रजतस्थाल्याम्चाँदी की थाली में
विस्मयम्हैरानी को
उतया/अथवा
गताप्राप्त हुई
व्याजहारबोली/बोला
श्रान्ताम्थकी हुई को
निर्धनाग़रीब
विलोक्यदेखकर
आश्चर्यचकिताहैरान
प्राहबोला
सज्जाताहो गई
पूर्वम्पहले
पर्यवेषितमपरोसा (दिया)
लघप्रातराश: – थोडा नाश्ता (जलपान)
एतादकऐसा
क्रियतामकरो
स्वादुस्वादिष्ट
अद्यावधिआजतक
सर्वदासदा (हमेशा)
खादितवतीखाई भी
अत्रैव (अत्र+एव) – यहीं
ब्रूतेबोला, एकाकिनी-अकेली।


अर्थ
बहुत देर तक भवन में चित्रविचित्र (अनोखी) वस्तुओं को सजी हुई देखकर वह हैरान रह गई। उसको थकी हुई देखकर कौआ बोला-पहले थोड़ा नाश्ता करो-बोलो तुम सोने की थाली में भोजन करोगी या चाँदी की थाली में या ताँबे की थाली में? लड़की बोली-ताँबे की थाली में ही मैं ग़रीब भोजन करूँगी (खाना खाऊँगी) तब वह कन्या और आश्चर्यचकित हो गई जब सोने के कौवे ने सोने की थाली में (उसे) भोजन परोसा। ऐसा स्वादिष्ट भोजन आज तक उस लड़की ने नहीं खाया था। कौआ बोला-हे बालिका (लडकी)! मैं चाहता हूँ कि तुम हमेशा यहीं रहो परंतु तुम्हारी माँ अकेली है। तुम जल्दी ही अपने घर को जाओ।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पूर्वम्ग्रामात् पूर्वम् जलाशयः विद्यते।
वाबाल:भवेत् बालिका वा, सम्पूर्ण स्नेहं कुर्यात्।
एवएव मम भागिनी वर्तते।
यदा-तदायदा बालः गृहं गमिष्यति तदा भोजनं खादिष्यति।
अद्यावधिरामम् इव अद्यावधि कश्चिदपि अभवत्।
भ्राता भगिनी विद्यालयं गच्छतः।
अत्रअत्र मम जन्मस्थानम् अस्ति।
शीघ्रम्अधुना अहं विद्यालयं शीघ्रं गच्छामि।

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
सज्जितानिचित्रविचित्रवस्तूनि
निर्धनाअहम्
एतादृक् स्वादुभोजनाम
श्रान्ताम्ताम्
सा, आश्चर्यचकिताकन्या
एकाकिनीमाता

5. इत्युक्त्वा काकः कक्षाभ्यन्तरात् तिस्त्रः मञ्जूषाः निस्सार्य तां प्रत्यवदत्-“बालिके! यथेच्छं गृहाण मञ्जूषामेकाम्।लघुतमा मञ्जूषां प्रगृह्य बालिकया कथितम् इयत् एव मदीयतण्डुलानां मूल्यम्। गृहमागत्य तया मञ्जूषा समुद्घाटिता, तस्यां महार्हाणि हीरकाणि विलोक्य सा प्रहर्षिता तद्दिनाद्धनिका सञ्जाता।

शब्दार्था: –
इत्युक्त्वाऐसा कहकर के
कक्षाभ्यन्तरात्कमरे के अंदर से
मञ्जूषा: – बक्से
निस्सार्यनिकालकर
प्रत्यवदत्बोला
यथेच्छम्इच्छापूर्वक (इच्छा के अनुसार)
लघुतमाम्सबसे छोटी (को)
प्रगृह्यलेकर
इयदेवइतना ही
मदीयमेरे
समुद्घाटिताखोला (खोला गया)
महार्हाणिमहँगे (बहुमूल्य)
प्रहर्षिताप्रसन्न हो गई
तद्दिनात्उसी दिन से
सञ्जाताहो गई।

अर्थ
ऐसा कहकर कौए ने कमरे के अंदर से तीन बक्से निकालकर उसको कहा- हे कन्या! अपनी इच्छा से एक संदूक ले लो। सबसे छोटी संदूक को लेकर लड़की ने कहा-यही मेरे चावलों की कीमत है। घर आकर उसने संदूक को खोला, उसमें बहुत कीमती (मूल्यवान) हीरों को देखकर वह बहुत खुश हुई और उसी दिन से वह धनी हो गई।

अव्ययानां वाक्येष प्रयोग
अव्ययःवाक्येषु प्रयोगः
इति –  इति कथयित्वा छात्रः विद्यालयम् अगच्छत्।
एवत्वम् एव मम बन्धुः वर्तते।
रामः श्यामः मित्रे स्तः।

विशेषण-विशेष्य चयनम
तिस्त्रःमञ्जूषाः
इयत्मूल्यम्
प्रहर्षिता, धनिकासा
एकाम्मञ्जूषाम्
महार्हाणिहीरकाणि

6. तस्मिन्नेव ग्रामे एका परा लुब्धा वृद्धा न्यवसत्। तस्या अपि एका पुत्री आसीत्। ईर्ण्यया सा तस्य स्वर्णकाकस्य रहस्यम् ज्ञातवती। सूर्यातपे तण्डुलान् निक्षिप्य तयापि स्वसुता रक्षार्थं नियुक्ता। तथैव स्वर्णपक्षः काकः तण्डुलान् भक्षयन् तामपि तत्रैवाकारयत्। प्रातस्तत्र गत्वा सा काकं निर्भर्त्सयन्ती प्रावोचत्-“भो नीचकाक! अहमागता, मह्यं तण्डुलमूल्यं प्रयच्छ।काकोऽब्रवीत्-“अहं त्वत्कृते सोपानम् अवतारयामि। तत्कथय स्वर्णमयं रजतमयं ताम्रमयं वा।गर्वितया बालिकया प्रोक्तम्- “स्वर्णमयेन सोपानेन अहम् आगच्छामि।परं स्वर्णकाकस्तत्कृते ताम्रमयं सोपानमेव प्रायच्छत्। स्वर्णकाकस्तां भोजनमपि ताम्रभाजने एव अकारयत्।

शब्दार्था: –
तस्मिन्नेवउसी
निर्भर्त्सयन्तीबुरा-भला कहती हुई
अपरादूसरी
प्रावोचत्बोला
न्यवसत्रहती थी
आगता गई
रहस्यम्गुप्त बात को
मह्यम्मुझे
अभिज्ञातवतीजान गई
त्वत्कृतेतुम्हारे लिए
सूर्यातपेसूर्य की धूप में
सोपानम्सीढ़ी को
निक्षिप्यरखकर/फैलाकर
अवतारयामिउतारता हूँ
स्वसुताअपनी पुत्री
तत्कथयतो कहो
रक्षार्थम्रखवाली के लिए
गर्वितयाघमंडी
नियुक्ताबिठा दी
प्रोक्तम्कहा गया/ कहा
तथैववैसे ही
तत्कृतेउसके लिए
भक्षयन्खाते हुए
प्रायच्छत्दिया
तत्रैववहीं
ताम्रभाजनेताँबे के पात्र में
आवारयत्बुलाया,
अकारयत्कराया।

अर्थ
उसी गाँव में एक दूसरी लालची बुढ़िया स्त्री रहती थी। उसकी भी एक बेटी थी। ईर्ष्या से उसने उस सोने के कौए का रहस्य जान लिया। सूर्य की धूप में चावलों को रखकर (फैलाकर) उसने भी अपनी बेटी को उसकी रक्षा के लिए बिठा (नियुक्त कर) दिया। वैसे ही सोने के पंख वाले कौए ने चावलों को खाते हुए उसको (लड़की को) भी या। सबह वहाँ जाकर वह कौए को बरा-भला कहती हई बोली- हे नीच कौए! मैं गई हूँ, मुझे चावलों का मल्य दो। कौआ बोला- मैं तुम्हारे लिए सीढी उतारता हूँ। तो कहो सोने से बनी हुई, चाँदी से बनी हुई अथवा ताँबे से बनी हुई। घमंडी लड़की बोली- सोने से बनी हुई सीढ़ी से मैं आती हूँ परंतु सोने के कौए ने उसे ताँबे से बनी हुई सीढ़ी ही दी। सोने के कौए ने उसे भोजन भी ताँबे के बर्तन में कराया।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
एवएषः एव मम भ्राता अस्ति।
अपित्वम् अपि स्वकथां श्रावय!
तथैवबालकः अपि तथैव करोति यथा तस्य पिता करोति।
तत्रैवरामः तत्रैव तिष्ठति यत्र तस्य गुरुः आदिशत्
तत्रत्वमपि तत्र गच्छ!
हित्वं हि नः पिता वर्तसे।

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणम्विशेष्य
तस्मिन्ग्रामे
एकापुत्री
निर्भर्त्सयन्तीसा
गर्वितयाबालिकया
एका, अपरा, लुब्धावृद्धा
स्वर्णपक्षःकाक:
स्वर्णमयम्/ताम्रमयम् /रजतमयम्सोपानम्
स्वर्णमयेनसोपानेन

7. प्रतिनिवृत्तिकाले स्वर्णकाकेन कक्षाभ्यन्तरात् तिम्रः मञ्जूषाः तत्पुरः समुत्क्षिप्ताः। लोभाविष्टा सा बृहत्तमा मञ्जूषां गृहीतवती। गृहमागत्य सा तर्षिता यावद् मञ्जूषामुद्घाटयति तावत् तस्यां भीषणः कृष्णसर्पो विलोकितः। लुब्धया बालिकया लोभस्य फलं प्राप्तम्। तदनन्तरं सा लोभं पर्यत्यजत्।

शब्दार्थाः
प्रतिनिवृत्तिकालेवापस जाते समय
लोभाविष्टालालची
कक्षाभ्यन्तरात्कमरे के अंदर से
बृहत्तमाम्सबसे बड़ी
तिस्त्रःतीन
गृहीतवतीले ली
मञ्जूषाःसंदूकें (पेटियाँ),
तर्षिताव्याकुल
तत्पुरःउसके सामने
उद्घाटितवतीखोला/खोली
समुत्क्षिप्ताःरख दी
भीषण:- भयानक
कृष्णसर्पःकाला साँप
विलोकितःदेखा
लुब्धयालालची
प्राप्तम्प्राप्त किया गया
पर्यत्यजत्छोड़ दिया।

अर्थ
वापस होते समय सोने के कौए ने कमरे के अंदर से तीन पेटियाँ (संदूकें) उसके सामने रख दीं। लालची लड़की ने सबसे बड़ी पेटी ले ली। घर आकर व्याकुल वह जब संदूक खोलती है तो उसमें अचानक काला साँप देखा। लालची लड़की ने लालच का फल पाया। उसके बाद उसने लालच छोड़ दी।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
अव्ययःवाक्येषु प्रयोगः
तत्पुरःरामः बालकं दृष्ट्वा तत्पुरः भोजनम् कृतवान्।
यावद्यावद् सः पठिष्यति।
तावत्तावत् तस्य जीवनम् उन्नति करिष्यति।
अनन्तरम्पठनात् अनन्तरं सः अधिकारी अभवत्।

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
तिस्रःमज्जूषाः
बृहत्तमाम्मञ्जूषाम्
भीषणःकृष्णसर्पः
लोभाविष्टासा
तर्षितासा
लुब्धयाबालिकया

Class 9 Sanskrit Chapter 3 गोदोहनम् Summary Notes

गोदोहनम् Summary

यह नाटयांश कृष्णचंद्र त्रिपाठी महोदय द्वारा रचितचतुर्म्यहम्पुस्तक से सम्पादित करके लिया गया है। इस नाटक में ऐसे व्यक्ति की कथा है जो धनी और सुखी होने की इच्छा से प्रेरित होकर एक महीने के लिए गाय का दूध निकालना बंद कर देता है ताकि गाय के शरीर में इकट्ठा पर्याप्त दूध एक ही बार में बेचकर सम्पत्ति कमाने में समर्थ हो सके।

परन्तु मास के अन्त में जब वह दूध दुहने का प्रयत्न करता है तब वह दूध की बूंद भी प्राप्त नहीं कर पाता है। दूध प्राप्त करने के स्थान पर वह गाय के प्रहारों द्वारा खून से लथपथ हो जाता है और जान जाता है कि प्रतिदिन का कार्य यदि मास भर के लिए इकट्ठा किया जाता है तब लाभ के स्थान पर हानि ही होती है।

गोदोहनम् Word Meanings Translation in Hindi

1. (प्रथमम् दृश्यम्)

(मल्लिका मोदकानि रचयन्ती मन्दस्वरेण शिवस्तुतिं करोति)
(
ततः प्रविशति मोदकगन्धम् अनुभवन् प्रसन्नमना चन्दनः।)

चन्दनःअहा! सुगन्धस्तु मनोहरः ( विलोक्य ) अये मोदकानि रच्यन्ते? (प्रसन्नः भूत्वा) आस्वादयामि तावत्।
(
मोदकं गृहीतुमिच्छति)
मल्लिका – (सक्रोधम् ) विरम। विरम। मा स्पृश! एतानि मोदकानि।
चन्दनःकिमर्थं क्रुध्यसि! तव हस्तनिर्मितानि मोदकानि दृष्ट्वा अहं जिह्वालोलुपतां नियन्त्रयितुम् अक्षमः
अस्मि, किं जानासि त्वमिदम्?
मल्लिकासम्यग् जानामि नाथ! परम् एतानि मोदकानि पूजानिमित्तानि सन्ति।
चन्दनःतर्हि, शीघ्रमेव पूजनं सम्पादय। प्रसादं देहि।

शब्दार्था:-
मोदकानिलड्डुओं को
रचयन्तीबनाती हुई
मन्दस्वरेणधीमी आवाज़ से
मोदकगन्धम्लड्डुओं की सुगन्ध को
प्रसन्नमनाप्रसन्न मन वाला
रच्यन्तेबनाए जा रहे हैं
आस्वादयामिस्वाद लेता हूँ
तावत्तो/ तब तक
गृहीतुम्लेने के लिए
सक्रोधम्क्रोध के साथ
स्पृशछुओ
हस्तनिर्मितानिहाथों से बने हुए नियन्त्रयितुम् काबू करने में
अक्षमःअसमर्थ हूँ
पूजानिमित्तानिपूजा के लिए
सम्पादयकरो।

(पहला दृश्य)

अर्थ
(
मल्लिका लड्डुओं को बनाती हुई धीमी आवाज़ में शिव की स्तुति करती है।)
(
उसके बाद लड्डुओं की सुगन्ध को अनुभव करते हुए प्रसन्न मन से चन्दन प्रवेश करता है।)

चन्दनवाह! सुगन्ध तो मनोहारी है (देखकर) अरे लड्डू बनाए जा रहे हैं? (प्रसन्न होकर) तो स्वाद लेता हूँ। (लड्डू को लेना चाहता है)
मल्लिका – (क्रोध के साथ) रुको। रुको। मत छुओ! इन लड्डुओं को।
चन्दनक्यों गुस्सा करती हो! तुम्हारे हाथों से बने लड्डुओं को देखकर मैं जीभ की लालच पर काबू रखने में असमर्थ हूँ, क्या तुम यह नहीं जानती हो?
मल्लिकाअच्छी तरह से जानती हूँ स्वामी। परन्तु ये लड्डू पूजा के लिए हैं।
चन्दनतो जल्दी ही पूजा करो और प्रसाद को दो।

सन्धिः विच्छेदः वा
पदानिसन्धिविच्छेदः
सुगन्धस्तुसुगन्धः + तु
सम्यग् जानामिसम्यक् + जानामि

प्रकृति प्रत्ययोः विभाजनम्
pastedGraphic_1.png

पदानां वाक्यप्रयोगः
pastedGraphic_2.png

पद परिचयः
pastedGraphic_3.png

2. मल्लिकाभो! अत्र पूजनं भविष्यति। अहं स्वसखिभिः सह श्वः प्रातः काशीविश्वनाथमन्दिरं प्रति गमिष्यामि, तत्र गङ्गास्नानं धर्मयात्राञ्च वयं करिष्यामः।
चन्दनःसखिभिः सह! मया सह! (विषादं नाटयति)
मल्लिकाआम्। चम्पा, गौरी, माया, मोहिनी, कपिलाद्याः सर्वाः गच्छन्ति। अतः, मया सह तवागमनस्य औचित्यं नास्ति। वयं सप्ताहान्ते प्रत्यागमिष्यामः। तावत्, गृह व्यवस्था, धेनोः दुग्धदोहनव्यवस्थाञ्च परिपालय।

शब्दार्थाः-
पूजनम्पूजा को
स्वसखिभिः सहअपनी सखियों के साथ
विषादम्दु: को
नाटयतिअभिनय करता है
आगमनस्यआने का
औचित्यम्उचित कारण
प्रत्यागमिष्यामःवापस जाएँगी
तावत्तब तक
परिपालयसंभालो
दुग्धदोहनव्यवस्थाम्दूध को दुहने की व्यवस्था को।

अर्थ
मल्लिकाअरे! यहाँ पूजा नहीं होगी। मैं अपनी सखियों के साथ कल सुबह काशीविश्वनाथ मंदिर की ओर जाऊँगी, वहाँ हम गंगा स्नान और धार्मिक यात्रा करेंगी।
चन्दनसखियों के साथ! मेरे साथ नहीं! (दु: का अभिनय करता है)
मल्लिकाहाँ। चंपा, गौरी, माया, मोहिनी, कपिला आदि सब जाती हैं। अतः मेरे साथ तुम्हारे आने का कोई औचित्य (उचित रूप) नहीं है। हम सप्ताह के अन्त में (तक) वापस जाएँगी। तब तक घर की व्यवस्था और गाय के दूध को दुहने की व्यवस्था को चलाना।

सन्धिः विच्छेदः वा
पदानिसन्धिःविच्छेदःवा
धर्मयात्राञ्चधर्मयात्राम् + विषादं
नाटयतिविषादम् + नाटयति
कपिलाद्याःकपिल + आद्याः
तवागमनस्यतव + आगमनस्य
नास्ति + अस्ति
सप्ताहान्तेसप्ताह + अन्ते
प्रत्यागमिष्यामःप्रति + आगमिष्यामः
दुग्धदोहन व्यवस्थाञ्चदुग्धदोहन व्यवस्थाम् +

उपसर्ग विभाजनम्

pastedGraphic_4.png

कारकाः उपपदविभक्तयश्च
pastedGraphic_5.png

पदपरिचयः
pastedGraphic_6.png

3. (द्वितीयम् दृश्यम्)
चन्दनःअस्तु। गच्छ। सखिभिः सह धर्मयात्रया आनन्दिता भव। अहं सर्वमपि परिपालयिष्यामि। शिवास्ते सन्तु पन्थानः।
चन्दनःमल्लिका तु धर्मयात्रायै गता। अस्तु। दुग्धदोहनं कृत्वा ततः स्वप्रातराशस्य प्रबन्धं करिष्यामि। (स्त्रीवेषं धृत्वा, दुग्धपात्रहस्तः नन्दिन्याः समीपं गच्छति)
उमामातुलानि! मातुलानि!
चन्दनःउमे! अहं तु मातुलः। तव मातुलानी तु गङ्गास्नानार्थं काशीं गता अस्ति। कथय! किं ते प्रियं करवाणि?
उमामातुल! पितामहः कथयति, मासानन्तरम् अस्मत् गृहे महोत्सवः भविष्यति। तत्र त्रिशत-सेटक्रमितं दुग्धम् अपेक्षते। एषा व्यवस्था भवद्भिः करणीया।
चन्दनः – (प्रसन्नमनसा) त्रिशत-सेटककपरिमितं दुग्धम्! शोभनम्। दुग्धव्यवस्था भविष्यति एव इति पितामहं प्रति त्वया वक्तव्यम्।
उमाधन्यवादः मातुल! याम्यधुना। (सा निर्गता)

शब्दार्था: –
अस्तुठीक है
धर्मयात्रयाधर्म की यात्रा से
परिपालयिष्यामिसंभाल लूँगा
शिवा: – कल्याणकारी
पन्थान: – मार्ग (रास्ते)
स्वप्रातराशस्यअपने नाश्ते का
दुग्धपात्रहस्तःहाथ में दूध के पात्र वाला
मातुलानि! – मामी!
गतागई हुई
मासानन्तरम्महीने बाद
अस्मत्हमारे
अपेक्षतेचाहिए
भवद्भिःआपके द्वारा
सेटकलीटर (सेर)
वक्तव्यम्कहना
यामिजाती हूँ
निर्गतानिकल गई।

अर्थ – (दूसरा दृश्य)

चन्दनठीक है। जाओ। और सखियों के साथ धर्मयात्रा से आनन्दित होओ। मैं सभी को पाल लूँगा। तुम्हारे रास्ते शुभ हों।
चन्दनमल्लिका तो धर्मयात्रा हेतु गई। ठीक है। गाय का दूध दुहकर उससे अपने नाश्ते (जलपान) का प्रबन्ध करूँगा। (स्त्री का वेश धारण करके, दूध के हाथ में लिए नन्दिनी गाय के पास जाता है)
उमामामी! मामी!
चन्दनहे उमा! मैं तो मामा हूँ। तुम्हारी मामी तो गंगा स्नान के लिए काशी गई है। कहो! क्या तुम्हारा भला करूँ?
उमामामा! दादाजी कहते हैं, महीने भर बाद हमारे घर में उत्सव होगा। तब तीन सौ लीटर तक दूध चाहिए। यह व्यवस्था आपको ही करनी है।
चन्दन – (प्रसन्न मन से) तीस लीटर मात्रा (माप) में दूध! सुन्दर। दूध की व्यवस्था हो जाएगी ही ऐसा दादा जी को तुम कह दो।
उमाधन्यवाद मामा! अब जाती हूँ। (वह चली गई) सन्धिः विच्छेदः वा

सन्धिःविच्छेदःवा
शिवास्तेशिवाः + ते
गङ्गागम् + गा
स्नानार्थम्स्नान + अर्थम्
मासानन्तरम्मास + अनन्तरम्
महोत्सवःमहा + उत्सवः
याम्यधुनायामि + अधुना

प्रकृतिप्रत्यय-विभाजनम्
pastedGraphic_7.png
pastedGraphic_8.png

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणानिविशेष्याः
शिवाःपन्थानः
दुग्धपात्रहस्तःचन्दनः
त्रिशत-सेटकमितम्दुग्धम्
एषाव्यवस्था

उपपदविभक्तयः कारकाश्च
pastedGraphic_9.png

4. (तृतीयं दृश्यम्)

चन्दनः – (प्रसन्नो भूत्वा, अलिषु गणयन्) अहो! सेटक-त्रिशतकानि पयांसि! अनेन तु बहुधनं लप्स्ये।
(
नन्दिनीं दृष्ट्वा) भो नन्दिनि! तव कृपया तु अहं धनिकः भविष्यामि। (प्रसन्नः सः धेनोः बहुसेवां करोति)
चन्दनः – (चिन्तयति) मासान्ते एव दुग्धस्य आवश्यकता भवति। यदि प्रतिदिनं दोहनं करोमि तर्हि दुग्धं
सुरक्षितं तिष्ठति। इदानीं किं करवाणि? भवतु नाम मासान्ते एव सम्पूर्णतया दुग्धदोहनं करोमि।
(
एवं क्रमेण सप्तदिनानि व्यतीतानि। सप्ताहान्ते मल्लिका प्रत्यागच्छति)
मल्लिका – (प्रविश्य) स्वामिन्! प्रत्यागता अहम्। आस्वादय प्रसादम्।
(
चन्दनः मोदकानि खादति वदति )
चन्दनःमल्लिके! तव यात्रा तु सम्यक् सफला जाता? काशीविश्वनाथस्य कृपया प्रियं निवेदयामि।
मल्लिका – (साश्चर्यम् ) एवम्। धर्मयात्रातिरिक्तं प्रियतरं किम्?

शब्दार्था: –
अगुलिषुअंगुलियों पर
गणयन्गिनते हुए
लप्स्येप्राप्त करूँगा
दोहनम्दुहना (दूध दुहने का काम)
तिष्ठतिरहता है
सम्पूर्णतयापूरी तरह से
क्रमश: – क्रमानुसार (एक के बाद एक)
प्रत्यागच्छतिवापस आती है
प्रत्यगतावापस गई
आस्वादयस्वाद (आनंद) लो
प्रियतरम्अधिक प्यारी।

अर्थ – (तृतीय दृश्य)

चन्दन – (प्रसन्न होकर, अंगुलियों पर गिनता हुआ) अरे! तीन सौ लीटर दूध। इससे तो बहुत धन प्राप्त करूँगा (पाऊँगा)
(
नन्दिनी को देखकर) हे नन्दिनी! तुम्हारी कृपा से तो मैं धनी हो जाऊँगा। (प्रसन्न होकर वह गाय की बहुत सेवा करता है)
चन्दन – (सोचता है) मास (महीने) के अन्त में ही दूध की जरूरत है। यदि हर रोज़ दुहने का काम करता हूँ
तो दूध सुरक्षित नहीं रहता है। अब क्या करूँ? ठीक है, महीने के अन्त में ही पूरी तरह से दूध को दुहने का काम करता हूँ (करूँगा)
(
इस प्रकार क्रमानुसार सात दिन बीत गए। सप्ताह के अन्त में मल्लिका वापस आती है)
मल्लिका – (प्रवेश करके) स्वामी! मैं वापस गई। प्रसाद को खाओ।
(
चन्दन लड्डुओं को खाता है और बोलता है।)
चन्दनमल्लिका! तुम्हारी यात्रा तो ठीक प्रकार से सफल हो गई? काशी विश्वनाथ की कृपा से प्रिय निवेदन करता हूँ।
मल्लिका – (आश्चर्य के साथ) ऐसा है! धर्मयात्रा के अतिरिक्त अधिक प्रिय क्या है?

सन्धिः विच्छेदः वा
पदानिसन्धिःविच्छेदः
प्रसन्नोभूत्वा  – प्रसन्नः + भूत्वा
मासान्तेमास + अन्ते
सप्ताहान्तेसप्ताह + अन्ते
प्रत्यागच्छतिप्रति + आगच्छति
प्रत्यागताप्रति + आगता
साश्चर्यम् + आश्चर्यम्
धर्मयात्रातिरिक्तम्धर्मयात्रा + अतिरिक्तम्

प्रकृतिप्रत्ययोःविभाजनम्
pastedGraphic_10.png

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
pastedGraphic_11.png

उपसर्गपदानाञ्च विभाजनम्
pastedGraphic_12.png

5. चन्दनःग्रामप्रमुखस्य गृहे महोत्सवः मासान्ते भविष्यति। तत्र त्रिशत-सेटकमितं दुग्धम् अस्माभिः दातव्यम् अस्ति
मल्लिकाकिन्तु एतावन्मानं दुग्धं कुतः प्राप्स्यामः।
चन्दनःविचारय मल्लिके! प्रतिदिनं दोहनं कृत्वा दुग्धं स्थापयामः चेत् तत् सुरक्षितं तिष्ठति। अत एव
दुग्धदोहनं क्रियते। उत्सवदिने एव समग्रं दुग्धं धोक्ष्यावः।
मल्लिकास्वामिन्! त्वं तु चतुरतमः। अत्युत्तमः विचारः। अधुना दुग्धदोहनं विहाय केवलं नन्दिन्याः सेवाम् एव करिष्यावः। अनेन अधिकाधिकं दुग्धं मासान्ते प्राप्स्यावः। (द्वावेव धेनोः सेवायां निरतौ भवतः। अस्मिन् क्रमे घासादिकं गुडादिकं भोजयतः। कदाचित् विषाणयोः तैलं लेपयतः तिलकं धारयतः, रात्रौ नीराजनेनापि तोषयतः)
चन्दनःमल्लिके! आगच्छ। कुम्भकार प्रति चलावः।
दुग्धार्थं पात्रप्रबन्धोऽपि करणीयः। (द्वावेव निर्गतौ)

अर्थ
चन्दनगाँव के प्रधान के घर में महीने के अन्त में महोत्सव होगा। वहाँ तीन सौ लीटर दूध हमें देना है।
मल्लिकाकिन्तु इतनी मात्रा में दूध हमें कहाँ से मिलेगा?
चन्दनसोचो मल्लिका! हर रोज दुह करके हम दूध को रखते हैं यदि वह सुरक्षित रहे तो। इसलिए गाय का दोहन कार्य नहीं किया जा रहा है। उत्सव के दिन ही सारा दूध दुह लेंगे।
मल्लिकाहे स्वामी! तुम तो बहुत चतुर हो। बहुत सुन्दर विचार है। अब दूध दुहना छोड़कर केवल नन्दिनी की
सेवा ही करेंगे। इससे अधिक से अधिक दूध को महीने के अन्त में प्राप्त करेंगे। (दोनों ही गाय की सेवा में लगे होते हैं। इसी तरह वे घास गुड़ आदि खिलाते हैं। कभी सीगों पर
तेल लगाते हैं, तिलक लगाते हैं, रात में जल आदि से भी सन्तुष्ट करते हैं।)
चन्दनमल्लिका! आओ। कुंभार के घर की ओर चलते हैं। दूध के लिए बर्तन का प्रबन्ध भी करना है। (दोनों ही निकलते हैं) सन्धिः विच्छेदः वा

सन्धिः विच्छेदः वा
pastedGraphic_13.png

प्रकृतिप्रत्ययोःविभाजनम्
pastedGraphic_14.png

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
pastedGraphic_15.png

उपपदविभक्तीनां प्रयोगः
pastedGraphic_16.png

पद परिचयः
pastedGraphic_17.png

6. (चतुर्थं दृश्यम्)

कुम्भकारः – (घटरचनायां लीनः गायति)

ज्ञात्वाऽपि जीविकाहेतोः रचयामि घटानहम्।
जीवनं भङ्गरं सर्वं यथैष मृत्तिकाघटः॥

शब्दार्थाः-
ज्ञात्वाजानकर
जीविकाहेतोःजीवन का कारण
मृत्तिकाघट: – मिट्टी का घड़ा
घटान्घड़ों को
जीवनम्जीवन
एषःयह।

अर्थ – (चौथा दृश्य)

कुंभार – (घड़े बनाने में व्यस्त है और गाता है)
मैं जानकर भी जीविका (जीवन के लिए साधन) के कारण ही इन घड़ों को बनाता हूँ। सारा जीवन टूटकर नष्ट होने योग्य हैं जैसे यह मिट्टी का घड़ा टूटकर समाप्त होने योग्य है।

सन्धिः विच्छेदः वा
पदानिसन्धिःविच्छेदः
ज्ञात्वाऽपिज्ञात्वा + अपि
घटानहम्घटान् + अहम्
भगुरम्भम् + गुरम्
यथैषयथा + एष

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
सर्वम्, भगुरम्जीवनम्
एषमृत्तिकाघटः

pastedGraphic_18.png

7. चन्दनःनमस्करोमि तात! पञ्चदश घटान् इच्छामि। किं दास्यसि?
देवेशकथं ? विक्रयणाय एव एते। गृहाण घटान्। पञ्चशतोत्तर-रूप्यकाणि देहि।
चन्दनःसाधु। परं मूल्यं तु दुग्धं विक्रीय एव दातुं शक्यते।
देवेशःक्षम्यतां पुत्र! मूल्यं विना तु एकमपि घटं दास्यामि।
मल्लिका – (स्वाभूषणं दातुमिच्छति) तात! यदि अधुनैव मूल्यम् आवश्यकं तर्हि, गृहाण एतत् आभूषणम्।
देवेशःपुत्रिके! नाहं पापकर्म करोमि। कथमपि नेच्छामि त्वाम् आभूषणविहीनां कर्तुम्। नयतु यथाभिलषितान् घटान्। दुग्धं विक्रीय एव घटमूल्यम् ददातु।
उभौधन्योऽसि तात! धन्योऽसि।

शब्दार्था:-
पञ्चदशपन्द्रह
दास्यसिदोगे
विक्रयणायबेचने के लिए
विक्रीयबेचकर, दातुम्
शक्यतेदिया जा सकता है
क्षम्यताम्क्षमा करें
स्वाभूषणम्अपने ज़ेवर को
अधुनैवइसी समय ही
गृहाणले लो
पुत्रिकेबेटी,
आभूषणविहीनाम्जेवरों से रहित
नयतुले जाओ
यथाभिलाषात्इच्छानुसार
विक्रीयबेचकर।

अर्थ
चन्दनहे तात! नमस्कार करता हूँ। पन्द्रह घड़े चाहता हूँ। क्या दोगे?
देवेशक्यों नहीं? बेचने के लिए ही हैं ये। घड़ों को ले लो। और पाँच सौ रुपये दे दो।
चन्दनठीक है। परन्तु मूल्य (दाम) तो दूध को बेचकर ही दिया जा सकता है।
देवेशहे पुत्र क्षमा करो! बिना मूल्य (दान) के एक भी घड़ा नहीं दूंगा।
मल्लिका – (अपने आभूषणों को देना चाहती है) हे तात! यदि अभी कीमत देना आवश्यक (ज़रूरी) है तो, यह जेवर ले लो।
देवेशबेटी! मैं पाप का काम नहीं करता हूँ। तुम्हें आभूषण विहीन कभी भी नहीं करना चाहता हूँ। इच्छानुसार
घड़ों को ले जाओ। दूध को बेचकर ही घड़ों की कीमत दे देना।
दोनोंतात! आप धन्य हो! धन्य हो।

सन्धिः विच्छेदः वा
पदानिसन्धिःविच्छेदः
नमस्करोमिनमः + करोमि
पञ्चशतोत्तरपञ्चशत + उत्तर
मूल्यं विनामूल्यम् + विना
स्वाभूषणम्स्व + आभूषणम्
अधुनैवअधुना + एव
नाहम् + अहम्
नेच्छामि + इच्छामि
यथाभिलषितान्यथा + अभिलषितान्
धन्योऽसिधन्यो + असि / धन्यः + असि उपसर्गचयनम्

pastedGraphic_19.png

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणानिविशेष्याः
पञ्चदशघटान्
पञ्चशतोत्तररूप्यकाणि
एकम्घटम्
आवश्यकम्मूल्यम्
एतत्आभूषणम्
आभूषणविहीनाम्त्वाम्
यथाभिलषितान्घटान्

8. (पञ्चमं दृश्यम्)
(
मासानन्तरं सन्ध्याकालः। एकत्र रिक्ताः नूतनघटाः सन्ति। दुग्धक्रेतारः अन्ये ग्रामवासिनः अपरत्र आसीनाः)


चन्दनः – (धेनुं प्रणम्य, मङ्गलाचरणं विधाय, मल्लिकाम् आह्वयति) मल्लिके! सत्वरम् आगच्छ।
मल्लिकाआयामि नाथ! दोहनम् आरभस्व तावत्।।
चन्दनः – (यदा धेनोः समीपं गत्वा दोग्धुम् इच्छति, तदा धेनुः पृष्ठपादेन प्रहरति। चन्दनश्च पात्रेण सह पतति) नन्दिनि! दुग्धं देहि। किं जातं ते? (पुनः प्रयासं करोति) (नन्दिनी पुनः पुनः पादप्रहारेण ताडयित्वा चन्दनं रक्तरञ्जितं करोति) हा! हतोऽस्मि। (चीत्कारं कुर्वन् पतति) (सर्वे आश्चर्येण
चन्दनम् अन्योन्यं पश्यन्ति)

शब्दार्थाः
मासान्तरम्महीने भर बाद
रिक्ताःखाली
एकत्रइकट्ठा
दुग्धक्रेतारःदूध खरीदने वाले
अपरत्रदूसरी ओर
आसीनाःखड़े हैं
विधायकरके
आह्वयतिबुलाता है
सत्वरम्शीघ्र/जल्दी
दोहनम्दुहने के काम को
आरभस्वशुरू करो
दोग्धुम्दुहना
पृष्ठपादेनपीछे के पैर से
प्रहरतिमारती है
तेतुम्हें
जातम्हो गया है
पादप्रहारेणपैर की चोट से
रक्तरञ्जितम्लहुलुहान
ततोऽस्मिमारा गया हूँ
चीत्कारम्चीख,
अन्योन्यम्-एक-दूसरे को।
(
पाँचवाँ दृश्य)

अर्थ-
(
महीने भर बाद का सायंकाल। इकट्ठे ही खाली नये घड़े हैं। दूध खरीदने वाले और दूसरे गाँववासी दूसरी ओर खड़े हैं।)

चन्दन – (गाय को प्रणाम करके, मंगलाचरण (पूजा) करके, मल्लिका को बुलाता है) हे मल्लिका! जल्दी आओ।
मल्लिकाआती हूँ स्वामी! तब तक दुहना शुरू करो।
चन्दन: (जब गाय के पास जाकर दुहना चाहता है, तब गाय पिछले पैर से मारती है और चन्दन बर्तन के साथ गिरता है) हे नन्दिनी! दूध दो। तुम्हें क्या हो गया? फिर से कोशिश करता है) (और नन्दिनी बार-बार पैर की चोट से मारकर चन्दन को लहुलुहान कर देती है) हाय! मैं मार दिया गया। (चीखते हुए गिरता है) (सभी आश्चर्य से चन्दन और एक-दूसरे को देखते हैं)

सन्धिः विच्छेदः वा
पदानिसन्धिः विच्छेदः
मासानन्तरम्मास + अनन्तरम्
मङ्गलाचरणम्मङ्गल + आचरणम्
चन्दनश्चचन्दनः +
हतोऽस्मिहतो + अस्मि/हतः + अस्मि

pastedGraphic_20.png
pastedGraphic_21.png

9. मल्लिका – (चीत्कारं श्रुत्वा, झटिति प्रविश्य) नाथ! किं जातम्? कथं त्वं रक्तरञ्जितः?
चन्दनःधेनुः दोग्धुम् अनुमतिम् एव ददाति। दोहनप्रक्रियाम् आरभमाणम् एव ताडयति माम्। (मल्लिका धेनुं स्नेहेन वात्सल्येन आकार्य दोग्धुं प्रयतते। किन्तु, धेनुः दुग्धहीना एव इति अवगच्छति।) मल्लिका – (चन्दनं प्रति) नाथ! अत्यनुचितं कृतम् आवाभ्याम् यत्, मासपर्यन्तं धेनोः दोहनं कृतम्। सा पीडाम् अनुभवति। अत एव ताडयति।
चन्दनःदेवि! मयापि ज्ञातं यत्, अस्माभिः सर्वथा अनुचितमेव कृतं यत्, पूर्णमासपर्यन्तं दोहनं कृतम्। अत एव, दुग्धं शुष्कं जातम्। सत्यमेव उक्तम्
कार्यमद्यतनीयं यत् तदद्यैव विधीयताम्।
विपरीते गतिर्यस्य कष्टं लभते ध्रुवम्॥
मल्लिकाआम् भर्तः! सत्यमेव। मयापि पठितं यत्
सुविचार्य विधातव्यं कार्यं कल्याणकाटिणा।
यः करोत्यविचार्यैतत् विषीदति मानवः॥
किन्तु प्रत्यक्षतया अद्य एव अनुभूतम् एतत्।
सर्वे, – दिनस्य कार्यं तस्मिन्नेव दिने कर्तव्यम्। यः एवं करोति सः कष्टं लभते ध्रुवम्।

शब्दार्थाः
चीत्कारम्चीख को
झटितिशीघ्र (जल्दी)
जातम्हुआ
आरभमाणम्शुरू करने वाले को
स्नेहेनप्रेम से
वात्सल्येनपुचकार से
आकार्यबुलाकर
दुग्धहीनादूध से रहित
अवगच्छतिसमझती है
मासपर्यन्तम्महीने भर तक
दोहनम्दुहना
ज्ञातम्जान लिया
पूर्णमासपर्यन्तम्पूरे महीने तक
शुष्कम्सूखा (सूखता)
यत्जो
अद्यतनीयंआज का
तत्उसे
अद्यैवआज ही
विधीयताम्करना चाहिए
विपरीतेउल्टा/उल्टी/ विरुद्ध
लभतेपता है
ध्रुवम् निश्चय से, भर्तः!-हे स्वामी
सुविचार्यअच्छी तरह
सोचविचार करके
विद्यातव्यम्करना चाहिए
कल्याणकाक्षिणाकल्याण चाहने वाले के द्वारा
अविचार्यबिना विचार करके
विषीदतिदु:खी होता है
मानवमनुष्य
प्रत्यक्षतयाप्रत्यक्ष रूप से
कर्तव्यम्करना चाहिए, ध्रुवम् निश्चय से

अर्थ
मल्लिका – (चीख को सुनकर, जल्दी प्रवेश करके) स्वामी! क्या हुआ? कैसे तुम लहुलुहान हो गए?
चन्दनगाय दूध दुहने की अनुमति ही नहीं दे रही है। दुहने का काम शुरू करते ही मुझे मारती है।
(
मल्लिका गाय को प्यार और पुचकार से बुलाकर दुहने की कोशिश करती है किन्तु गाय तो दुधविहीन है यह समझ जाती है।)
मल्लिका – (चन्दन की ओर) हे स्वामी! हम दोनों ने बहुत अनुचित किया कि महीने भर तक गाय का दोहन नहीं
किया। वह पीड़ा (दर्द) को अनुभव कर रही है। इसलिए मारती है।
चन्दनहे देवी! मुझे भी लगा कि हमने पूरी तरह से अमुचित ही किया कि पूरे महीने तक दोहन नहीं किया। इसीलिए दूध सूख गया। सत्य ही कहा गया है-आज का जो काम है, उसे आज ही करना चाहिए। जिसकी गति (काम करने का तरीका) उल्टी होती है, वह निश्चय ही कष्ट पाता है।
मल्लिकाहाँ स्वामी! सच ही। मैंने भी पढ़ा है यत्-कल्याण चाहने वाले मनुष्य के द्वारा अच्छी तरह से सोच-विचार कर काम को करना चाहिए। जो व्यक्ति बिना विचार किए काम करता है, वह दुखी होता है। किन्तु प्रत्यक्ष रूप से आज ही यह अनुभव किया। दिन का काम उसी दिन ही करना चाहिए। जो ऐसा नहीं करता है वह निश्चित कष्ट को अनुभव करता है।

सन्धिः विच्छेदः वा
पदानिसन्धिःविच्छेदः/सन्धिः
किं जातम्किम् + जातम्
अत्यनुचितम्अति + अनुचितम्
मयापिमया + अपि
तदचैवतत् + अद्य + एव
गतिर्यस्यगतिः + यस्य
कष्टम्: + कष्टम्
कष्टं लभतेकष्टम् + लभते
अद्य + एवअद्यैव
तस्मिन्नेवतस्मिन् + एव
कल्याणकाक्षिणाकल्याणकाम् + क्षिणा
करोत्यविचार्यैतत्करोति + अविचार्य + एतत्
विधातव्यं कार्यम्विधातव्यम् + कार्यम्

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
रक्तरञ्जितःत्वम्
आरभमाणम्माम्
अद्यतनीयम्कार्यम्
ध्रुवम्कष्टम्
दुग्धहीनाधेनुः
पूर्णमासपर्यन्तम्दोहनम्
शुष्कम्दुग्धम्

प्रकृति-प्रत्ययो:-विभाजनम् पदानि
pastedGraphic_22.png
pastedGraphic_23.png

pastedGraphic_24.png

pastedGraphic_25.png

pastedGraphic_26.png

10. (जवनिका पतनम्)
(
सर्वे मिलित्वा गायन्ति)
आदानस्य प्रदानस्य कर्तव्यस्य कर्मणः।
क्षिप्रमक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्रसम्॥

शब्दार्थाः-
जवनिकापरदा
पतनम्गिरता है
आदानस्यलेने के
प्रदानस्यदेने के
कर्तव्यस्यकरने योग्य
कर्मणःकर्म के
क्षिप्रम्शीघ्र
अक्रियामाणस्य करने वाले के
काल: – समय
पिबतिपी जाता है
तत्उसके
रसम्रस/आनन्द को।।

अर्थ
(
परदा गिरता है।
(
सभी मिलकर गाते हैं)
लेने के, देने के और कहने योग्य (अन्य) कर्म के शीघ्र किए जाने पर समय उसका रस (आनन्द) पी जाता

pastedGraphic_27.png


Class 9 Sanskrit Chapter 4 कल्पतरूः Summary Notes

कल्पतरूः Summary

वेतालपञ्चविंशतिःमनोहर एवं आश्चर्यजनक घटनाओं से युक्त कथाओं का अनोखा संग्रह है। प्रस्तुत पाठ इसी संग्रह से लिया गया है। इसके द्वारा जीवन-मूल्यों की स्थापना की गई है। इस कथा में पर्वतराज हिमालय के शिखर पर स्थित कंचनपुर नामक नगर का वर्णन किया गया है। उसमें जीमूतकेतु नाम का विद्याधरों का स्वामी रहता था। उसके उद्यान में कल्पतरु वृक्ष था। जीमूतकेतु के यहाँ जीमूतवाहन नाम का पुत्र हुआ। वह स्वभाव से अत्यधिक दयालु और परोपकारी था। एक दिन उसने मंत्री जनों की सभा की और उनसे अपने हित की बात पछी। सभी ने कहा कि

वंश परंपरा से प्राप्त है। यह सभी मनोरथों को पूरा करने वाला है। तुम इसकी आराधना करो। तब जीमूतवाहन ने अपने पिता के पास जाकर कहा कि मैं इस कल्पवृक्ष से अपने मनोरथों की पूर्ति चाहता हूँ। उसके पिता ने उसको कल्पवृक्ष की आराधना करने की अनुमति दे दी। तत्पश्चात् जीमूतवाहन ने कल्पवृक्ष के पास जाकर प्रार्थना किया-देव, आप मेरी इच्छा पूर्ति करें। मेरी इच्छा है कि इस पृथ्वी पर कोई भी निर्धन बचे। यह सुनकर कल्पवृक्ष ने प्रसन्न होकर धन की वर्षा की। इससे जीमूतवाहन का यश सर्वत्र फैल गया।

कल्पतरूः Word Meanings Translation in Hindi

1. अस्ति हिमवान् नाम सर्वरत्नभूमिः नगेन्द्रः। तस्य सानो: उपरि विभाति कञ्चनपुरं नाम नगरम्। तत्र जीमूतकेतुः इति श्रीमान् विद्याधरपतिः वसति स्म। तस्य गृहोद्याने कुलक्रमागतः कल्पतरुः स्थितः। राजा जीमूतकेतुः तं कल्पतरुम् आराध्य तत्प्रसादात् बोधिसत्वांशसम्भवं जीमूतवाहनं नाम पुत्रं प्राप्नोत्। जीमूतवाहनः महान् दानवीरः सर्वभूतानुकम्पी अभवत्। तस्य गुणैः प्रसन्नः स्वसचिवैश्च प्रेरितः राजा कालेन सम्प्राप्तयौवनं तं यौवराज्ये अभिषिक्तवान्। कदाचित् हितैषिणः पितृमन्त्रिणः यौवराज्ये स्थितं तं जीमूतवाहनं उक्तवन्तः-“युवराज! योऽयं सर्वकामदः कल्पतरुः तवोद्याने तिष्ठति तव सदा पूज्यः। अस्मिन् अनुकूले स्थिते सति शक्रोऽपि अस्मान् बाधितुं शक्नुयात्इति।

शब्दार्था: –
नगेन्द्रःपर्वतों का राजा
सम्प्राप्तयौवनम्जवानी को प्राप्त
सानो: उपरिचोटी के ऊपर
यौवराज्येयुवराज के पद पर
विभातिसुशोभित है
अभिषिक्तवान्अभिषेक कर दिया
वसति स्मरहता था
कदाचित्किसी समय
कुंलक्रमागमःकुल परंपरा से आया हुआ
सर्वकामदःसभी की कामनाओं को पूर्ण करने वाला
आराध्यआराधना करके
अस्मिन्इसके
तत्प्रसादात्उसकी कृपा से
अनुकूलेअनुकूल
सम्भवम्उत्पन्न हुए
स्थितेरहने पर
प्राप्नोत्प्राप्त किया
बाधितुम्दुखी करने में, सर्वभूत
अनुकम्पीसभी प्राणियों पर दया करने वाला
नशक्नुयात्समर्थ नहीं होवे
प्रेरितःप्रेरणा दिया गया


अर्थ-
सब रत्नों की भूमि, पर्वतों में श्रेष्ठ हिमालय नामक पर्वत है। उसके शिखर (चोटी) पर कंचनपुर नामक नगर सुशोभित है। वहाँ विद्याधरों के राजा श्रीमान जीमूतकेतु रहते थे। उनके घर (महल) के बगीचे में वंश परंपरा से रहा कल्पवृक्ष था। उस राजा ने उस कल्पवृक्ष की आराधना करके और उसकी कृपा से बोधिसत्व के अंश से उत्पन्न जीमूतवाहन नामक पुत्र को प्राप्त किया। वह महान, दानवीर और सभी प्राणियों पर कृपा करने वाला हुआ। उसके गुणों से प्रसन्न और अपने मंत्रियों से प्रेरित राजा ने समय पर जवानी को प्राप्त उसे (राजकुमार को) युवराज के पद पर अभिषिक्त किया। युवराज पद पर बैठे हुए उस जीमूतवाहन को (एक बार) किसी समय हितकारी पिता के मंत्रियों ने कहा-“हे युवराज! जो यह सब कामनाओं को पूरा करने वाला कल्पवृक्ष आपके बगीचे में खड़ा है, वह आपके लिए सदैव पूज्य है। इसके अनुकूल होने पर इंद्र भी हमें दुखी नहीं कर सकता है

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
उपरिगृहस्य उपरि खगाः तिष्ठति।
तत्रत्वं तत्र गत्वा स्वपाठं पठ।
इतिअहं कथयामि इति
रामः लक्ष्मणः वनम् अगच्छताम्।
कदाचित्ऋषिः कदाचित् अपि असत्यं अवदत्।
अपित्वम् अपि एतत् कार्यकर्तुं समर्थोऽसि।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
सर्वरत्नभूमिर्नगेन्द्रःहिमवान्
कुलक्रमागतःकल्पतरुः
बोधिसत्त्वांशसम्भवम्जीमूतवाहनम्
प्रसन्नः/प्रेरितःराजा
सर्वकामदःकल्पतरुः
अनुकूले स्थितेअस्मिन्
श्रीमान्/विद्याधरपतिःजीमूतकेतुः
सः/ राजाजीमूतकेतुः
महान्/दानवीर:/सर्वभूतानुकम्पीसः
हितैषिभिःपितृमान्त्रिभिः
पूज्यःसः

एतत् आकर्ण्य जीमूतवाहनः अचिन्तयत्-“अहो ईदृशम् अमरपादपं प्राप्यापि पूर्वैः पुरुषैः अस्माकं तादृशं फलं किमपि प्राप्तम्। किन्तु केवलं कैश्चिदेव कृपणैः कश्चिदपि अर्थः अर्थितः। तदहम् अस्मात् कल्पतरोः अभीष्टं साधयामिइति। एवम् आलोच्य सः पितुः अन्तिकम् आगच्छत्। आगत्य सुखमासीनं पितरम् एकान्ते न्यवेदयत्-“तात! त्वं तु जानासि एव यदस्मिन् संसारसागरे आशरीरम् इदं सर्व धनं वीचिवत् चञ्चलम्। एकः परोपकार एव अस्मिन् संसारे अनश्वरः यो युगान्तपर्यन्तं यशः प्रसूते। तद् अस्माभिः ईदृशः कल्पतरुः किमर्थ रक्ष्यते? यैश्च पूर्वैरयंमम ममइति आग्रहेण रक्षितः, ते इदानीं कुत्र गताः? तेषां कस्यायम्? अस्य वा के ते? तस्मात् परोपकारैकफलसिद्धये त्वदाज्ञया इमं कल्पपादपम् आराधयामि।

शब्दार्थाः
आकर्ण्यसुनकर
अन्तिकम्समीप
असीनम्बैठे हुए (को)
संसारसागरेसंसार रूपी सागर में
प्राप्यापिप्राप्त करके भी
आशरीरम्शरीर से लेकर
किमपिकुछ भी
वीचिवत्लहरों की तरह
अनश्वरःनष्ट होने वाला
कैश्चित्कुछ (के द्वारा)
युगान्तपर्यन्तम्युग के अंत तक
कृपणैःकंजूसों के द्वारा
प्रसूतेपैदा करता है
अर्थःधन
पूर्वैःपूर्वजों के द्वारा
अर्थितःकमाया गया
आग्रहेणइच्छा से
अभीष्टम्प्रिय
एकफलसिद्धयेएकमात्र फल की प्राप्ति के लिए
आलोच्यसोचकर
आराधयामिआराधना करता हूँ।

अर्थ
यह सुनकर जीमूतवाहन ने मन में सोचा-“अरे ऐसे अमर पौधे को प्राप्त करके भी हमारे पूर्वजों के द्वारा वैसा कोई भी फल नहीं प्राप्त किया गया, किंतु केवल कुछ ही कंजूसों ने ही कुछ धन प्राप्त किया। इस कल्पवृक्ष से तो मैं अपनी प्रिय इच्छा को पूरी करूँगा।ऐसा सोचकर वह पिता के पास आया। (वहाँ) आकर सुखपूर्वक बैठे हुए पिता को एकान्त में निवेदन किया-“पिता जी! आप तो जानते ही हैं कि इस संसार रूपी सागर में इस शरीर से लेकर सारा धन लहरों की तरह चंचल है।

एक परोपकार ही इस संसार में अनश्वर (नष्ट नहीं होने वाला) है जो युगों तक यश पैदा करता (देता) है। तो हम ऐसे कल्पवृक्ष की किसलिए रक्षा करते हैं? और जिन पूर्वजों के द्वारा यह (मेरा-मेरा) इस आशा से रक्षा किया गया, वे (पूर्वज) इस समय कहाँ गए? उनमें से किसका यह है? अथवा इसके वे कौन हैं? तो परोपकार के एकमात्र फल की सिद्धि (प्राप्ति) के लिए आपकी आज्ञा से इस कल्पवृक्ष की आराधना करता हूँ।

विशेषणविशेष्य चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
ईदृशम्अमरपादपम्
तादृशम्फलम्
पूर्वैःपुरुषैः/यैः
कैश्चित्कृपणैः
अस्मात्कल्पतरोः
सुखमासीनम्पितरम्
सर्वम्, चञ्चलम्धनम्
अभीष्टम्मनोरथम्
अस्मिन्सुखमासीनम्
एकः, अनश्वरःपरोपकारः
इमम्कल्पपापम्

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
अपित्वम् अपि मया सह विद्यालयं चल।
किन्तुकिन्तु देवः अत्र एव तिष्ठतु।
एवसः एव मम बन्धुः वर्तते।
एवंएवं दुष्कर्म त्वं कदापि मा कुर्याः।
रामः लक्ष्मणः विद्यालयम् अगच्छताम्।
तुसः तु मम पिता एवास्ति।
कुत्रबुद्धिम् विना कुत्र जनानां शोभा?
वाअधुना त्वं गृहं गच्छ आपणं वा
इतितस्य भाषा मधुरा अस्ति इति

अथ पित्रातथाइति अभ्यनुज्ञातः जीमूतवाहनः कल्पतरुम् उपगम्य उवाच-“देव! त्वया अस्मत्पूर्वेषाम् अभीष्टाः कामाः पूरिताः, तन्ममैकं कामं पूरय। यथा पृथिवीम् अदरिद्राम् पश्यामि तथा करोतु देवइति। एवं वादिनि जीमूतवाहनेत्यक्तस्त्वया एषोऽहं यातोऽस्मिइति वाक् तस्मात् तरोः उदभूत्। क्षणेन कल्पतरुः दिवं समुत्पत्य भुवि तथा वसूनि अवर्षत् यथा कोऽपि दुर्गत आसीत्। ततस्तस्य जीमूतवाहनस्य सर्वजीवानुकम्पया सर्वत्र यशः प्रथितम्।

शब्दार्थाः
अथइसके बाद
कामम्कामना को
तथावैसे ही करो
अदरिद्राम्गरीब रहित
अभ्यनुज्ञातःआज्ञा को प्राप्त किया
वादिनिकहने पर
उपगम्यपास जाकर
उदभूत्निकली
अस्मत्पूर्वेषाहमारे पूर्वजों की,
समुत्पत्यऊपर उठकर
अभीष्टाःप्रिय
वसूनिरत्नों की
कामाःकामनाएँ
दुर्गतःग़रीब।।

अर्थ
इसके बाद पिता के द्वारावैसा ही करोऐसी आज्ञा प्राप्त किया हुआ, वह जीमूतवाहन कल्पवृक्ष के पास जाकर बोला- “हे देव (भगवन्)! आपने हमारे पूर्वजों की सारी प्रिय कामनाएँ पूर्ण की हैं, तो मेरी एक कामना को पूरा कीजिए। जैसे पृथ्वी पर गरीबों को देखू वैसे आप भगवन् कीजिए इस प्रकार जीमूतवाहन के कहने परतुम्हारे द्वारा छोड़ दिया गया यह मैं जा रहा हूँइस प्रकार की आवाज़ उस पेड़ से हुई। और क्षण भर में वह कल्पवृक्ष आकाश में उठकर भूमि पर वैसे रत्नों को बरसाने लगा, जिससे कोई भी दुर्गत (गरीब) नहीं रह गया। उसके बाद उस जीमूतवाहन की सभी जीवों पर कृपा करने के बाद सब जगह यश फैल गया।

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
अभ्यनुज्ञातः सःजीमूतवाहनः
एकम्कामम्
वादिनिजीमूतवाहने
तस्मात्तरोः
अभीष्टाःकामाः
अदरिद्राम्पृथ्वीम्
एषः त्यक्तःअहम्
दुर्गतःकोऽपि

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
अव्ययः वाक्य प्रयोगः
अथअथ रामः स्वगुरुम् अवदत्।
यथा-तथायथा अहं कथयामि तथा त्वं कुरु।
विद्यालये बालकाः बालिकाः पठन्ति।
सर्वत्ररामस्य यशः सर्वत्र प्रासरत्।
इतित्वं तत्र कथं गच्छसि इति?
एवम्तेन एवम् कदापि वक्तव्यम्।
ततःततः देवदत्तः स्वगृहं प्राविशत्। सर्वत्र

Class 9 Sanskrit Chapter 5 सूक्तिमौक्तिकम् Summary Notes

सूक्तिमौक्तिकम् Summary

नीति-ग्रंथों की दृष्टि से संस्कृत साहित्य काफी समृद्ध है। इन ग्रंथों में सरल और सारगर्भित भाषा में नैतिक शिक्षाएँ दी गई हैं। इनके द्वारा मनुष्य अपना जीवन सफल और समृद्ध बना सकता है। ऐसे ही मूल्यवान कुछ सुभाषित इस पाठ में संकलित हैं, जिनका सार इस प्रकार है

  • मनुष्य को अपने आचरण की रक्षा करनी चाहिए। धन नश्वर है। वह कभी आता है तो कभी चला
  • जैसा व्यवहार स्वयं को अच्छा लगे, वैसा व्यवहार दूसरों के साथ नहीं करना चाहिए।
  • मीठे बोल सभी को प्रिय लगते हैं। अतः मीठा बोलना चाहिए। मनुष्य को बोलने में कंजूसी नहीं करनी चाहिए।
    महापुरुष अपने लिए कुछ नहीं करते हैं। वे सदा परोपकार करते रहते हैं। कारण कि महापुरुषों का पृथ्वी पर आगमन परोपकार के लिए ही होता है।
  • मनुष्य को गुणों के लिए यत्न करना चाहिए। गुणों के द्वारा वह महान बनता है। . सज्जन लोगों की मित्रता स्थायी होती है, जबकि दुर्जन लोगों की मित्रता अस्थायी।
  • हंस तालाब की शोभा होते हैं। यदि किसी तालाब में हंस नहीं हैं तो यह उस तालाब के लिए हानिकर है।
  • गुणज्ञ व्यक्ति को पाकर गुण गुण बन जाते हैं, परंतु निर्गुण को प्राप्त करके वे ही गुण दोष बन जाते हैं।

सूक्तिमौक्तिकम् Word Meanings Translation in Hindi

1. वृत्तं यत्नेन संरक्षेद् वित्तमेति याति च।
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः॥ -मनुस्मृतिः

शब्दार्थाः-
वित्तम्धन, ऐश्वर्य,
वृत्तम्आचरण, चरित्र
अक्षीणःनष्ट नहीं होता
क्षीणःनष्ट होना
वृत्ततःआचरण से
हतःनष्ट हो जाना
एतिआता है
यातिजाता है
संरक्षेत्रक्षा करनी चाहिए
यत्नेनप्रयत्नपूर्वक।

अर्थ- हमें अपने आचरण की प्रयत्नपूर्वक रक्षा करनी चाहिए, क्योंकि धन तो आता है और चला जाता है, धन के नष्ट हो जाने पर मनुष्य नष्ट नहीं होता है। परंतु चरित्र या आचरण के नष्ट हो जाने पर मनुष्य भी नष्ट हो जाता है।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
(और) – वित्तं आयाति याति
तु (तो) – वृत्ततः क्षीणः तु हतो हतः।

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
एतियाति
अक्षीणःक्षीणः

2. श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम्।।
आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां समाचरेत्॥ -विदुरनीतिः

शब्दार्थाः
श्रूयतासुनो
धर्मसर्वस्वंधर्म के तत्व को
श्रुत्वासुनकर
अवधार्यताम्ग्रहण करो, पालन करो,
प्रतिकूलानिविपरीत
परेषाम्दूसरों के प्रति
समाचरेत्आचरण नहीं करना चाहिए
आत्मन: – अपने।

अर्थ-
धर्म के तत्व को सुनो और सुनकर उसको ग्रहण करो, उसका पालन करो। अपने से प्रतिकूल व्यवहार का आचरण दूसरों के प्रति कभी नहीं करना चाहिए अर्थात् जो व्यवहार आपको अपने लिए पसंद नहीं है, वैसा आचरण दूसरों के साथ नहीं करना चाहिए।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
(नहीं) – आत्मनः परेषां समाचरेत्।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
धर्मसर्वस्वम्कर्त्तव्यसारः
समाचारेत्आचरणं कर्त्तव्यम्
प्रतिकूलानिविपरीतानि

विपर्ययपदानि
श्रूयताम्वदताम्
प्रतिकूलानिअनुकूलानि

3. प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।
तस्माद् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता। -चाणक्यनीतिः

शब्दार्था:-
प्रियवाक्यप्रदानेनप्रिय वाक्य बोलने से
तुष्यन्तिप्रसन्न होते हैं
जन्तवःप्राणी
वक्तव्यम्कहने चाहिए
वचनेबोलने में
दरिद्रतागरीबी, कंजूसी।

अर्थ- प्रिय वचन बोलने से सब प्राणी प्रसन्न होते हैं तो हमें हमेशा मीठा ही बोलना चाहिए। मीठे वचन बोलने में कंजूसी नहीं करनी चाहिए।

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेष्यःविशेषणम्
तत्वक्तव्य
कादरिद्रता
सर्वेजन्तवः

पर्यायपदानि
पदानिविलोमपदानि
तुष्यन्तिप्रसन्नाः भवन्त
प्रियंमधुरं
वक्तव्यम्कथनीयम्

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
वक्तव्यम्श्रवणीयम्
तुष्यन्तिरोदन्ति
प्रियंकट

4. पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः।
स्वयं खादन्ति फलानि वृक्षाः।
नादन्ति सस्यं खल वारिवाहाः
परोपकाराय सतां विभूतयः॥सुभाषितरत्नभाण्डागारम्

शब्दार्था:-
नद्यःनदियाँ
अम्भःपानी
पिबन्तिपीती हैं
वृक्षाःपेड़
खादन्तिखाते हैं
खलुनिश्चित ही
वारिवाहा: – बादल
सस्यअनाज
अदन्तिखाते हैं
सतांसज्जनों की
विभूतयःधनसंपत्ति
परोपकारायदूसरों की भलाई के लिए।

अर्थ- नदियाँ अपना पानी स्वयं नहीं पीतीं। पेड़ अपने फल स्वयं नहीं खाते, निश्चित ही बादल अनाज (फसल) को नहीं खाते (इसी प्रकार) सज्जनों (श्रेष्ठ लोगों) की धन-सम्पत्तियाँ दूसरों के लिए ही होती हैं।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
नद्यः जलं पिबन्ति।
खलु (निश्चित ही) – खलु वारिवाहाः सस्यं खादन्ति।
स्वयं (अपना) – स्वकार्यं स्वयं कुरु।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
वारिवाहाःमेघाः
अम्भःजलं, वारि
अदन्तिखादन्ति
विभूतयःसमृद्धयः
वृक्षाःतरवः, महीरुहाः

5. गुणेष्वेव हि कर्तव्यः प्रयत्नः पुरुषैः सदा।
गुणयुक्तो दरिद्रोऽपि नेश्वरैरगुणैः समः॥मृच्छकटिकम्

शब्दार्था:-
गुणेषुगुणों में
प्रयत्नःकोशिश
पुरुषैःपुरुषों के द्वारा
कर्तव्यःकरना चाहिए
हिनिश्चित ही
सदाहमेशा
गुणयुक्तःगुणवान्
दरिद्रःगरीब
अपिभी
ईश्वरैःऐश्वर्यशाली
समःसमान
नहीं
गुणैःगुणों से

अर्थमनुष्य को सदा गुणों को ही प्राप्त करने का प्रयत्न करना चाहिए। गरीब होता हुआ भी वह गुणवान व्यक्ति ऐश्वर्यशाली गुणहीन के समान नहीं हो सकता (अर्थात् वह उससे कहीं अधिक श्रेष्ठ होता है।)

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
वाक्येषुवाक्येषु प्रयोगः
एव (ही) – ईश्वरः सर्वत्र एव अस्ति।
हि (निश्चित ही) – त्वम् ह्यः हि मम गृहम् आगतवान्।
समः (समान) – श्रेष्ठः जनः ईश्वरेण समः भवति।


पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
दरिद्रःनिर्धनः
गुणयुक्तःगुणसम्पन्नः
समःसमानः

विलोमपदानि
पदानिपर्यायपदानि
अगुणैःसगुणैः
सदाकदाचित्
गुणयुक्तःगुणहीनः
समःअसमः

6. आरम्भगुर्वी क्षयिणी क्रमेण
लघ्वी पुरा वृद्धिमती पश्चात्।
दिनस्य पूर्वार्द्धपरार्द्धभिन्ना
छायेव मैत्री खलसज्जनानाम॥नीतिशतकम

शब्दार्थाः-
आरम्भगुर्वीआरंभ में लंबी
क्रमेणधीरे-धीरे
क्षयिणीघटते स्वभाव वाली
पुरापहले
लघ्वीछोटी
वद्धिमतीलंबी होती हुई
पूर्वार्द्धपूर्वाह्न
अपरार्द्धअपराह्न
छायेवछाया के समान, भिन्न
खलदुष्ट
सज्जनानाम्सज्जनों की।

अर्थआरंभ में लंबी फिर धीरे-धीरे छोटी होने वाली तथा पहले छोटी फिर धीरे-धीरे बढ़ने वाली पूर्वाह्न तथा अपराह्न काल की छाया की तरह दुष्टों और सज्जनों की मित्रता अलग-अलग होती है।

विशेषणविशेष्य चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
गुर्वी/लघ्वीमैत्री

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
पुरा (पहले) – पुरा भारतस्य नाम आर्यावर्तः आसीत्।
पश्चात् (बाद) – पश्चात् आर्यावर्तः नाम भारतम् अभवत्।

पर्यायपवानि
पवानिपर्यायपवानि
आरम्भगुर्वीआद्यौ दीर्घा
वृद्धिमतीवृद्धिम् उपगता
खलदुष्ट
पुराप्राचीनकाले
क्षयिणीक्षयशीला
पूर्वार्द्धपरार्द्धभिन्नापूर्वार्द्धन परार्द्धन पृथग्भूता
सज्जनानाम्सुजनानाम्/श्रेष्ठ जनानाम्
क्रमेणक्रमानुसारेण

7. यत्रापि कुत्रापि गता भवेयु
हंसा महीमण्डलमण्डनाय।
हानिस्तु तेषां हि सरोवराणां
येषां मरालैः सह विप्रयोगः॥भामिनीविलासः

शब्दार्थाः
महीमण्डलपृथ्वी
मण्डनायसुशोभित करने के लिए
गताःचले जाने वाले
भवेयुःहोने चाहिए
मरालैःहंसों से
हंसाःहंस
सरोवराणांतालाबों का
विप्रयोगःअलग होना
हानिःहानि
सहसाथ
तेषांउनका
येषांउनका।

अर्थपृथ्वी को सुशोभित करने वाले हंस भूमण्डल में (इस पृथ्वी पर) जहाँ कहीं (सर्वत्र) भी प्रवेश करने में समर्थ हैं, हानि तो उन सरोवरों की ही है, जिनका हंसों से वियोग (अलग होना) हो जाता है।

विशेषणविशेष्य चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
गतःहंसाः
तेषाम्सरोवराणाम्

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पवानिवाक्येषु प्रयोग
यत्र-कुत्र (जहाँ-कहाँ)- यत्र कृष्णः कुत्र पराजयः?
अपि (भी) – त्वम् अपि पठ।
(
साथ) – रामेण सह सीता अगच्छत्। पर्यायपदानि

पर्यायपवानि
पवानि पर्यायपदानि
महीमण्डलपृथ्वीमण्डल
मण्डनायअलङ्करणाय
मरालैःहंसाः
विप्रयोगःवियोगः
सरोवराणाम्तडागानाम्

8. गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति
ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः।
आस्वाधतोयाः प्रवहन्ति नद्यः
समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः॥हितोपदेशः

शब्दार्था:-
गुणज्ञेषुगुणों को जानने वालों में (गुणवान),
निर्गुणंगुणहीन
दोषा: – दुर्गु
आस्वाद्यतोया: – स्वादयुक्त, जलवाली,
आसाद्यप्राप्त करके
प्रवहन्तिबहती हैं
नद्यःनदियाँ
अपेया: – पीने योग्य
प्राप्यप्राप्त करके
भवन्तिहो जाती हैं।

अर्थगुणवान लोगों में रहने के कारण ही गुणों को सगुण कहा जाता है। गुणहीन को प्राप्त करके वे दुर्गुण (दोष) बन जाते हैं। जिस प्रकार नदियाँ स्वादयुक्त जलवाली होती हैं, परंतु समुद्र को प्राप्त करके पीने योग्य अर्थात् (कुस्वादु या नमकीन) हो जाती हैं।

विशेषण-विशेष्य चयनम्
आस्वाद्यतोयाःनघ:
अपेयाःनघ:

पर्यायपदानि
गुणज्ञेषुगुणज्ञातृषु जनेषु
आसाद्यप्राप्य
निर्गुणंगुणहीनः
आस्वाद्यतोयाःस्वादनीयजलसम्पन्नाः
अपेयाः पेयाः, पानयोग्याः

Class 9 Sanskrit Chapter 6 भ्रान्तो बालः Summary Notes

भ्रान्तो बालः Summary

नामक ग्रंथ से लिया गया है। इस पाठ में एक ऐसे बालक की कहानी कही गई है, जिसका मन अध्ययन की अपेक्षा खेल-कूद में कुछ ज्यादा ही लगता है। खेलने के लिए वह पशु-पक्षियों तक का आह्वान करता है, लेकिन कोई भी उसके साथ खेलने को तैयार नहीं होता। इसका अनुभव हम इस प्रकार कर सकते हैं उस बालक को रास्ते में एक भौंरा मिला। बालक ने उसे खेलने के लिए बुलाया। परंतु उसने कहा कि मैं शहद एकत्र करने में व्यस्त हूँ।

हूँ।
pastedGraphic_28.png


तब उसे एक चिड़िया दिखाई दी। वह अपना घोंसला बनाने में व्यस्त थी। अतः उसने भी बालक के साथ खेलने से मना कर दिया। तब वह एक कुत्ते के पास जाकर उसे अपने साथ खेलने के लिए कहने लगा। कुत्ते ने कहा कि मैं अपने स्वामी के कार्य को पलभर के लिए भी नहीं छोड़ सकता। इससे बालक निराश होता है। उसे बोध होता है कि इस संसार में हर प्राणी अपने-अपने कार्य में व्यस्त है। एक वही है जो निरुद्देश्य इधर-उधर घूमता रहता है। इसके बाद वह निश्चय करता है कि वह अपना समय व्यर्थ नहीं गँवाएगा, बल्कि अध्ययन करेगा।


भ्रान्तो बालः Word Meanings Translation in Hindi

1. भ्रान्तः कश्चन बालः पाठशालागमनवेलायां क्रीडितुम् अगच्छत्। किन्तु तेन सह केलिभिः कालं क्षेप्तुं तदा कोऽपि वयस्येषु उपलभ्यमान आसीत्। यतः ते सर्वेऽपि पूर्वदिनपाठान् स्मृत्वा विद्यालयगमनाय त्वरमाणाः अभवन्। तन्द्रालु बालः लज्जया तेषां दृष्टिपथमपि परिहरन् एकाकी किमपि उद्यानं प्राविशत्। सः अचिन्तयत्-“विरमन्तु एते वराकाः पुस्तकदासाः। अहं तु आत्मानं विनोदयिष्यामि। सम्प्रति विद्यालयं गत्वा भूयः बुद्धस्य उपाध्यायस्य मुखं द्रष्टुं नैव इच्छामि। एते निष्कुटवासिनः प्राणिनः एव मम वयस्याः सन्तु इति।

शब्दार्थाः
कश्चनकोई
भ्रान्तःगलत रास्ते पर पड़ा हुआ
बेलायाम्समय पर
क्रीडितुम्खेलने के लिए
केलिभिःखेल द्वारा
कालं क्षेप्तुम्समय बिताने के लिए
वयस्येषुमित्रों में से
उपलभ्यमानउपलब्ध
यत: – क्योंकि
स्मृत्वायाद करके
त्वरमाणा: – शीघ्रता करते हुए
तन्द्रालुःआलसी
परिहरन्बचता हुआ
एकाकीअकेला
विरमन्तुरुकें
वराका: – बेचारे
आत्मानंअपना
पुस्तकदासा: – पुस्तकों के दास
विनोदयिष्यामिमैं मनोरंजन , करूँगा
उपाध्यायस्यगुरु के
निष्कुटवासिनःवृक्ष के कोटर में रहने वाले
वयस्याःमित्र
सन्तुहों
एतेये सब

अर्थकोई भ्रमित बालक पाठशाला जाने के समय खेलने के लिए चला गया किंतु उसके साथ खेल के द्वारा समय बिताने के लिए कोई भी मित्र उपलब्ध नहीं था। वे सभी पहले दिन के पाठों को याद (स्मरण) करके विद्यालय जाने की शीघ्रता से तैयारी कर रहे थे। आलसी बालक लज्जावश उनकी दृष्टि से बचता हुआ अकेला ही उद्यान में प्रविष्ट हो गया। उसने सोचा-ये बेचारे पुस्तक के दास वहीं रुकें, मैं तो अपना मनोरंजन करूँगा। क्रुद्ध गुरु जी का मुख मैं बाद में देलूँगा। वृक्ष के खोखलों में रहने वाले ये प्राणी (पक्षी) मेरे मित्र बन जाएँगे।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
कश्चन/भ्रान्तःबाल:
एते/वराकाःपुस्तकदासाः
तेसर्वे

अव्ययानांवाक्येषु प्रयोगः
वाक्येषुवाक्येषु प्रयोगः
कश्चन (कोई) – तत्र कश्चन बालः भ्रमति स्म।
किन्तु (परंतु) – किन्तु सः एकाकी एव आसीत्।
सह (साथ) – बालेन सह एकः बालकः अपि आसीत्।
तदा (तब) – तदा एकः बालकः अपि तत्र आगच्छत्।
कोऽपि (कोई भी) – तत्र उद्याने कोऽपि आसीत्।
यतः (क्योंकि) – यतः सर्वे बालाः पाठान् स्मरन्ति स्म।
पुनः (फिर से) – सः पुनः पाठम् अस्मरत्।
ननु (निश्चित ही) – ननु सः ह्यः अगच्छत्।
एव (ही) – ईश्वरः सर्वत्र एव अस्ति।
इतिसः अचिन्तयत्-एषः प्राणी एव मम वयस्य इति

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
भ्रान्तःभ्रमयुक्तः
केलिभिःक्रीडाभिः
तन्द्रालुःअलसः,अक्रियः
चिन्तयामासअचिन्तयत्
उपाध्यायस्यआचार्यस्य
क्रीडितुम्खेलितुम्
दृष्टिपथम्त्वरां कुर्वन्तः, त्वरयन्तः
पुस्तकदासाःपुस्तकानां दासाः
निष्कुटवासिनःवृक्षकोटरनिवासिनः

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
बाल: – बाला
प्रविवेशनिरगच्छत्
स्मृत्वाविस्मृत्य

2. अथ सः पुष्पोद्यानं व्रजन्तं मधकरं दृष्ट्वा तं क्रीडितम द्वित्रिवारं आह्वयत्। तथापि सः मधुकरः अस्य बालस्य आह्वानं तिरस्कृतवान्। ततो भूयो भूयः हठमाचरति बाले सः मधुकरः अगायत्-“वयं हि मधुसंग्रहव्यग्राइति। तदा बालःअलं भाषणेन अनेन मिथ्यागर्वितेन कीटेनइति विचिन्त्य अन्यत्र दत्तदृष्टिः चञ्च्वा तृणशलाकादिकम् आददानम् एकं चटकम् अपश्यत्, अवदत् -“अयि चटकपोत! मानुषस्य मम मित्रं भविष्यसि। एहि क्रीडावः। एतत् शुष्कं तृणं त्यज स्वादूनि भक्ष्यकवलानि ते दास्यामिइति। तुमया वटद्रुमस्य शाखायां नीडं कार्यम्इत्युक्त्वा स्वकर्मव्यग्रो अभवत्।

शब्दार्थाः
मधुकरम्भौरे को
व्रजन्तंघूमते हुए
आह्वयत्बुलाया
हठमाचरतिहठ कस्ने पर
मधुसंग्रहव्यग्राःपुष्प के रस के संग्रह में लगे हुए
भूयो भूयःबार-बार
मिथ्यागवितेनझूठे गर्व वाले
कीटेनकीड़े से
चञ्च्चाचोंच से
चटकम्चिड़ा (पक्षी)
आददानम्ग्रहण करते हुए को
स्वादूनिस्वादिष्ट
भक्ष्यकवलानिखाने के लिए उपयुक्त कौर (ग्रास)
तेतुम्हें
नीडःघोंसला
वटद्रुमस्य शाखायाम्बरगद के पेड़ की शाखा पर
कार्यम्बनाना है
स्वकर्मव्यग्रःअपने काम में व्यस्त
उक्त्वाकहकर
तृणंतिनके को
त्यजछोड़ दो, एहि-आओ।

अर्थ- तब उसने उस उपवन में घूमते हुए भौरे को देखकर खेलने के लिए बुलाया। उस भौरे ने उस बालक की दो-तीन आवाजों की ओर तो ध्यान ही नहीं दिया। तब बार-बार हठ करने वाले उस बालक के प्रति उस (भौरे) ने गुनगुनायामैं तो पराग संचित करने में व्यस्त हूँ।तब उस बालक ने अपने मन मेंव्यर्थ में घमंडी इस कीड़े को छोड़ो’, ऐसा सोचकर दूसरी ओर देखते हुए एक चिड़े (पक्षी) को चोंच से घास-तिनके आदि उठाते हुए देखा। वह (बच्चा) उस (चिड़े) से बोला-“अरे चिड़िया के बच्चे (शावक)! तुम मुझ मनुष्य के मित्र बनोगे? आओ खेलते हैं। इस सूखे तिनके को छोड़ो। मैं तुम्हें स्वादिष्ट खाद्य-वस्तुओं के ग्रास दूंगा।” “मुझे बरगद के पेड़ की शाखा (टहनी) पर घोंसला बनाना है, अतः मैं काम से जा
रहा हूँ”-ऐसा कहकर वह अपने काम में व्यस्त हो गया।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
बालः
आचरतिबाले
व्रजन्तंमधुकरं
मिथ्यागवितेनकीटेन

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
अथ (इसके बाद) – अथ सः बालः पुष्पोद्यानं गच्छति।
(नहीं) भूयःसः आगमिष्यति।
भूयः (बार-बार) – सः भूयः भूयः तम् आह्वयति।
इति (ऐसा) – इति उक्त्वा सः स्वकर्मणि व्यग्रः अभवत्।
तदा (तब) – तदा सः बालः अनृत्यत्।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
मिथ्यागर्वितेनव्याहङ्कारयुक्तेन
चञ्च्वाचञ्चुपुटेन
स्वादूनिस्वादिष्टानि
स्वकर्मव्यग्रःस्वकीयकार्येषु तत्परः
चटकम्पक्षिणम्
आददानम्गृह्णन्तम्
भक्ष्यकवलानिभक्षणीयग्रासाः
मधुकरःभ्रमरः

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
स्वादूनिकटूनि
शत्रुःमित्रम्
गृहाणत्यज

3. तदा खिन्नो बालकः एते पक्षिणो मानुषेषु नोपगच्छन्ति। तद् अन्वेषयामि अपरं मानुषोचितं विनोदयितारम् इति विचिन्त्य पलायमानं कमपि श्वानम् अवलोकयत्। प्रीतो बालः तम् इत्थं सम्बोधयत्-रे मानुषाणां मित्र! किं पर्यटसि अस्मिन् निदाघदिवसे? इदं प्रच्छायशीतलं तरुमूलम् आश्रयस्व। अहमपि क्रीडासहायं त्वामेवानुरूपं पश्यामीति। कुक्कुरः प्रत्यवदत्

यो मां पुत्रप्रीत्या पोषयति स्वामिनो गृहे तस्य।
रक्षानियोगकरणान्न मया भ्रष्टव्यमीषदपि॥ इति।

शब्दार्थाः
उपगच्छतिसमीप जाते हैं
विनोदयितारम्मनोरंजन करने वाले को
अन्वेषयामिढूँढ़ता/खोजता हूँ
श्वानम्कुत्ते को
अवलोकयत्देखा
विचिन्त्यसोचकर
प्रीतःप्रसन्न
इत्थम्इस प्रकार
निदाघदिवसेगर्मी के दिनमें
क्रीडासहायखेल में सहयोगी
पलायमानंदौड़ते हुए/भागते हुए
मानुषोचितंमनुष्यों के योग्य
पर्यटसिघूम रहे हो
प्रच्छायशीतलंठंडी छाया वाले
अनुरूपम्योग्यम्
प्रत्यवदत्बोला
ईषदपिथोड़ा-सा भी
भ्रष्टव्यम्हटना चाहिए।

अर्थ-
तब दुखी बालक ने कहा- ये पक्षी मनुष्यों के पास नहीं आते। अतः मैं मनुष्यों के योग्य किसी अन्य मनोरंजन करने वाले को ढूँढ़ता हूँऐसा सोचकर भागते हुए किसी कुत्ते को देखकर प्रसन्न हुए उस बालक ने कहा-हे मनुष्यों के मित्र! इतनी गर्मी के दिन में व्यर्थ क्यों घूम रहे हो? इस घनी और शीतल छाया वाले पेड़ का आश्रय लो। मैं भी खेल में तुम्हें ही उचित सहयोगी समझता हूँ। कुत्ते ने कहा

जो अपने पुत्र के समान मेरा पोषण करता है, उस स्वामी के घर की रक्षा के कार्य में लगे होने से मुझे थोड़ा-सा भी नहीं हटना चाहिए।

विशेषण-विशेष्य चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
खिन्नःबालकः
प्रीतःबालः
तरुमूलम्प्रच्छायशीतलं
एतेपक्षिणः
अस्मिन्निदाघदिवसे

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
तदा (तब) – तदा खिन्नः बालकः अचिन्तयत्।
इत्थम् (इस प्रकार) – अहम् इत्थम् एव कार्यं करोमि।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
उपगच्छन्तिसमीपं गच्छन्ति
विनोदयितारम्मनोरञ्जनकारिणम्
अवलोकयत्अपश्यत्
निदाघदिवसेग्रीष्मदिने
श्वानःकुक्कुरः
रक्षानियोगकरणात्सुरक्षाकार्यवशात्
ईषदपिअल्पमात्रम् अपि
अन्वेषयामिअन्वेषणं करोमि
पलायमानम्धावन्तम्
संबोधयामाससंबोधितवान्
अनुरूपम्योग्यम्
तरुःवृक्षः
भ्रष्टव्यम्पतितव्यम्

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
खिन्नःप्रसन्नः
उचितम्अनुचितम्
मित्रम्रिपुः
निदाघःशीतः
सहायम्असहायम्
स्वामिनःसेवकस्य
उपगच्छन्तिदूरं गच्छन्ति
प्रीतःअप्रीतः
दिवसेरात्रौ
शीतमलम्उष्णम्
अनुरूपम्अननुरूपम्

4. सर्वैः एवं निषिद्धः बालो भग्नमनोरथः सन्-‘कथमस्मिन् जगति प्रत्येक स्व-स्वकार्ये निमग्नो भवति। कोऽपि मामिव वृथा कालक्षेपं सहते। नम एतेभ्यः यैः मे तन्द्रालुतायां कुत्सा समापादिता। अथ स्वोचितम् अहमपि करोमि इति विचार्य त्वरितं पाठशालाम् अगच्छत्। ततः प्रभृति विद्याव्यसनी भूत्वा महती वैदुषी प्रथा सम्पदं अलभत।

शब्दार्था: –
निषिद्धःमना किया गया
भग्नमनोरथःटूटे इच्छाओं वाला
जगतिसंसार में
निमग्नःलीनः
कालक्षेपम्समय , बिताना
तन्द्रालतायामआलस्य में
कत्साघृणा, भर्त्सना
विद्याव्यसनीविद्या में रुचि रखने वाला वैदषीम विद्वता
अलभतप्राप्त कर ली
त्वरितम्जल्दी से
समापादिताउत्पन्न करा दी
भूत्वाहोकर
वृथाबेकार में
ततः प्रभतिःतब से लेकर
विचार्यविचार करके
अगच्छत्चला गया
सम्पदंसंपत्ति
स्वोचितम्अपना , उचित

अर्थ
सबके द्वारा इस प्रकार मना कर दिए जाने पर टूटे मनोरथ (इच्छा) वाला वह बालक सोचने लगा- इस संसार में प्रत्येक प्राणी अपने-अपने कर्तव्य में व्यस्त हैं। कोई भी मेरी तरह समय नष्ट नहीं कर रहा है। इन सबको प्रणाम, जिन्होंने आलस्य के प्रति मेरी घृणा-भावना उत्पन्न कर दी। अतः मैं भी अपना उचित कार्य करता हूँ-ऐसा सोचकर वह शीघ्र पाठशाला चला गया। तब से वह विद्याध्ययन के प्रति इच्छायुक्त होकर विद्वता, कीर्ति तथा धन को प्राप्त किया।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
विनितमनोरथःबाल:
एतेपक्षिणः
महतींवैदुषीं
अस्मिन्जगति
निषिद्धबाला:

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
कथम् (कैसे) – एतत् कार्यं कथम् अभवत्?
(नहीं) – अहं एतत् कार्यं करिष्यामि।
वृथा (व्यर्थ में) – वृथा कलह मा कुरुत।
ततः प्रभृतिः (तब से लेकर) – ततः प्रभृतिः सः विद्याध्ययने अभवत्।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
जगतिसंसारे
भग्नमनोरथःखण्डितकामः
तन्द्रालुतायाम्तन्द्रालुजनस्य भावे, अलसत्वे
विद्याव्यसनीअध्ययनरतः
निमग्नःलीनः
त्वरितंशीघ्रम्
वैदुषींविद्वता,युक्तम्
निषिद्धःअस्वीकृतः
कालक्षेपम्समयस्य यापनम्
कुत्साघृणा, भर्त्सना
कृत्येकार्ये
विचार्यविचारं कृत्वा
ख्यातिम्प्रसिद्धिम्
विचार्यम्अविचार्यम्
अथइति
उपजगामदुर्जगाम
निषिद्धःस्वीकृतः
त्वरितंशनैः
कृत्येअकृत्ये
वृथावास्तविकम्

Class 9 Sanskrit Chapter 7 प्रत्यभिज्ञानम् Summary Notes

प्रत्यभिज्ञानम् Summary

यह पाठ भास द्वारा रचितपञ्चरात्रम्नामक नाटक से लिया गया है। पांडव अपने वनवास के अंतिम वर्ष अज्ञातवास में रह रहे थे। वे महाराज विराट के राज्य में नाम तथा वेश बदलकर रह रहे थे।




pastedGraphic_29.png

इस दौरान कौरवों ने राजा विराट की गायों का अपहरण कर लिया था। महाराज विराट के पुत्र उत्तर तथा बृहन्नला के वेश में अर्जुन कौरवों से युद्ध करने के लिए गए। कौरवों की तरफ से अभिमन्यु (अर्जुन-पुत्र) युद्ध कर रहा था। इस युद्ध में कौरवों की हार हुई। भीम अभिमन्यु को पकड़कर राजा विराट के दरबार में पेश करते हैं। अभिमन्यु अपना नाम लेकर बुलाए जाने पर अपमानित अनुभव करता है।है।
pastedGraphic_30.png


वह अपने पिता अर्जुन को नहीं पहचान पाता तथा उनसे उग्र होकर बात करता है। तभी विराट-पुत्र उत्तर दरबार में पहुँच जाता है। वह पांडवों का भेद खोल देता है और उनकी बहादुरी के विषय में सबको बताता है। अभिमन्यु अपने पिता को पहचानकर प्रसन्न हो जाता है।

प्रत्यभिज्ञानम् Word Meanings Translation in Hindi

1. भटःजयतु महाराजः।
राजाअपूर्व इव ते हर्षों ब्रूहि
केनासि विस्मितः?
भटःअश्रद्धेयं प्रियं प्राप्त
सौभद्रो ग्रहणं गतः॥
राजाकथमिदानीं गृहीतः?
भटःरथमासाद्य निश्शहू
बाहुभ्यामवतारितः।
राजा- केन?
भटःयः किल एव नरेन्द्रेण विनियुक्तो महानसे (अभिमन्युमुद्दिश्य ) इत इतः कुमारः।
अभिमन्युःभोः को नु खल्वेषः? येन भुजैकनियन्त्रितो बलाधिकेनापि पीड़ितः अस्मि।

अर्थभटमहाराज की जय हो।
राजातुम्हारी प्रसन्नता अद्भुत-सी लग रही है, बताओ किस कारण इतने प्रसन्न हो?
भटअविश्वसनीय प्रिय प्राप्त हो गया है, अभिमन्यु पकड़ लिया गया।
राजाअब वह किस प्रकार पकड़ लिया गया है?
भटरथ पर पहुँचकर निश्शङ्क भाव से हाथों द्वारा उतार लिया गया है। राजा
राजाकैसे?
भटनिश्चय से जो यह महाराज के द्वारा रसोई में नियुक्त किया गया है (अभिमन्यु को संकेत करके)
कुमार! इधर से इधर से (आओ)
अभिमन्युःअरे! यह कौन?, जिसने एक हाथ से पकड़कर अधिक बलशाली होकर भी मुझे पीड़ित नहीं किया।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
इव (समान) – सः सिहः इव अवदत्।
इतः (यहाँ से) – इतः बहिः मा गच्छ।
नून (निश्चित) – नूनम् सः मातरम् सेवते।
खलु (निश्चित) – खलु सः भालांकारः एव अस्ति।
(नहीं) – अहम् क्रीडामि।
कथम् (कैसे) – अभिमन्युः कथम् गृहीतः।
अपि (भी) – अहम् अपि क्रीडामि।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
विशेष्यःप्रियं
महत्कौतूहलम्
कोएषः

2. बृहन्नलाइत इत: कुमारः।
अभिमन्युःअये! अयमपरः कः विभात्युमावेषमिवाश्रितो हरः।
बृहन्नलाआर्य, अभिभाषणकौतूहलं मे महत्। वाचालयत्वेनमार्यः।
बल्लभः – (अपवार्य) बाढम् (प्रकाशम्) अभिमन्यो।
अभिमन्युःअभिमन्युर्नाम?
बल्लभःरुष्यत्येष मया त्वमेवैनमभिभाषय।
बृहन्नलाअभिमन्यो!
अभिमन्युःकथं कथम्। अभिमन्यु माहम्। भोः!
किमत्र विराटनगरे क्षत्रियवंशोद्भूताः नीचैः अपि नामभिः
अभिभाष्यन्ते अथवा अहं शत्रुवशं गतः। अतएव तिरस्क्रियते।

शब्दार्थाः
हरःमहादेव
अपरःदसरा
अपवार्यहरा करके
बाढमअच्छा
विभातिसशोभित होना
अभिभाषयबात करने को प्रेरित करो
मेमुझे
महतबहुत ज्यादा
अथवाया
प्रकाशम्प्रकट में
रुष्यतिचिढ़ता होता है
अभिभाष्यन्तेपुकारे जाते है।

अर्थ-बृहन्नलाकुमार, इधर चलें।
अभिमन्युअरे! यह दूसरा कौन है, ऐसा लग रहा है जैसे महादेव ने उमा का वेष ग्रहण किया हो।
बृहन्नलाआर्य! मुझे इससे बात करने की बहुत उत्सुकता हो रही है। आप इसे बोलने के लिए प्रेरित करें।
बल्लभः – (एक ओर को) अच्छा (प्रकट रूप से) अभिमन्यु।
अभिमन्युअभिमन्यु?
बल्लभःयह मुझसे चिढ़ता है, तुम्ही इसे बात करने के लिए प्रेरित करो।
बृहन्नलाअभिमन्यु!
अभिमन्युक्यों, मेरा नाम अभिमन्यु है! अरे! क्या यहाँ विराट नगर में क्षत्रिय कुमारों को नीच लोग भी नाम लेकर पुकारते हैं, अथवा मैं शत्रओं के अधीन हो गया, इसलिए अपमानित किया जा रहा है मुझे।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
कथं (कैसे) – भवान् कथं आगच्छति।
अत्र (यहाँ) – अत्र एकं कूपम् अस्ति।
नीचैः (नीचे) – जलम् नीचैः पतति।
अपि (भी) – अहम् अपि आपणम् गामिष्यामि।

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
नीचैःउच्चैः
आर्यःअनार्यः
मयात्वया
अत्रतत्र
रुष्यतिप्रसीदति
गतःआगतः
इतःततः
अहम्: – त्वम्
प्रकाशम्मनसि
शत्रुवशम्मित्रवशम्

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
रुष्यतिक्रुध्यति
नीचैःअधः
प्रकाशम्प्रकटम्
कौतूहलम्उत्सुकता
गतःअगच्छत्
इतःअस्मात् स्थानात्
तिरस्क्रियतेउपेक्ष्यते

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
महत्कौतूहलं
उमावेषमिवाश्रितःहरः
अपरःकः

3. बृहन्नलाअभिमन्यो! सुखमास्ते ते जननी?
अभिमन्युःकथं कथम्? जननी नाम? किं भवान् मे पिता अथवा पितृव्यः? कथं मां पितृवदाक्रम्य स्त्रीगतां कथां पृच्छति?
बृहन्नलाअभिमन्यो! अपि कुशली देवकीपुत्रः केशवः?
अभिमन्युःकथं कथम्? तत्रभवन्तमपि नाम्ना। अथ किम् अथ किम्? (बृहन्नलावल्लभौ परस्परमव लोकयतः)
अभिमन्युःकथमिदानीं सावज्ञमिव मां हस्यते?
बृहन्नला खलु किञ्चित्। पार्थं पितरमुद्दिश्य मातुलं जनार्दनम्।
तरुणस्य कृतास्त्रस्य युक्तो युद्धपराजयः॥
अभिमन्युःअलं स्वच्छन्दप्रलापेन। अस्माकं कुले आत्मस्तवं कर्तुमनुचितम्। रणभूमौ हतेषु शरान् पश्य, मदृते अन्यत् नाम भविष्यति।
बृहन्नलाएवं वाक्यशौण्डीर्यम्। किमर्थं तेन पदातिना गृहीतः?
अभिमन्युःअशस्त्रं मामभिगतः। पितरम् अर्जुनं स्मरन् अहं कथं हन्याम्। अशस्त्रेषु मादृशाः प्रहरन्ति। अतः
अशस्त्रोऽयं मां वञ्चयित्वा गृहीतवान्। राजात्वर्यतां त्वर्यतामभिमन्युः।

शब्दार्थाः
पितृव्यःचाचा
उभौदोनों
परस्परम्आपस में
मातुलंमामा।
जनार्दनम्श्रीकृष्ण को
पार्थंअर्जुन को
पदाति: – पैदल चलने वाला
कृतास्त्रस्यधनुर्विद्या में निपुण से
आत्मस्तवम्आत्मप्रशंसा
उद्दिश्ययाद करके
महतेमेरे सिवाय
वाक्यशौण्डीर्यम्वाणी की वीरता
तरुणस्ययुवक के।

अर्थबृहन्नलाअभिमन्यु! तुम्हारी माता सकुशल है?
अभिमन्युक्या, क्या? माता? क्या आप मेरे पिता या चाचा हैं? आप क्यों मुझ पर पिता के समान अधिकार दिखाकर माता के सम्बन्ध में प्रश्न कर रहे हैं?
बृहन्नलाअभिमन्यु! देवकीपुत्र केशव सकुशल हैं?
अभिमन्युक्या आदरणीय कृष्ण को भी नाम से……? और क्या, और क्या! (कुशल हैं) (बृहन्नला और बल्लभ एक-दूसरे की ओर देखते हैं)
अभिमन्युये मेरे ऊपर अज्ञानी की तरह क्यों हँस रहे हैं?
बृहन्नलाक्या कुछ ऐसा ही नहीं है? पिता पार्थ तथा मामा श्री कृष्ण वाला युवक युद्ध में निपुण होकर भी युद्ध में परास्त हो जाता है।
अभिमन्युःस्वच्छन्द प्रलाप करना बन्द करो। हमारे कुल में आत्मप्रशंसा करना अनुचित है। युद्ध क्षेत्र में मेरे बाणों से अतिरिक्त दूसरा नाम नहीं होगा।
बृहन्नलाअरे वाणी की ऐसी वीरता! फिर उन्होंने तुम्हें पैदल ही क्यों पकड़ लिया?
अभिमन्युःवे अशास्त्र (शस्त्रहीन) होकर मेरे सामने आए। पिता अर्जुन को याद करके मैं उन्हें कैसे मारता? मुझ जैसे लोग शस्त्रहीन पर प्रहार नहीं करते। अतः इस शस्त्रहीन ने मुझे धोखा देकर पकड़ लिया।
राजाअभिमन्यु को शीघ्र बुला लाओ।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
इदानीम्अधुना
आस्तेअस्ति
मेमम
उद्दिश्यस्मृत्वा
आत्मस्तवम्आत्मप्रशंसा
आस्तेअस्ति
सावज्ञाम्अवज्ञा सहितम्
तरुणस्ययुवकस्य
पदातिःपादाभ्याम् अतति

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
सुखम्दुखम्
पितामाता
मातुलःमातुलानी
जनकःजननी
पितृव्यः पितृव्या
पराजयःजयः

अव्ययानांवाक्येषुप्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
एवं (ऐसा) – त्वम् एवं किमर्थम् वदसि?
किमर्थं (इसलिए) – क्यों-त्वम् किमर्थम् हससि?
अतः (इसलिए) सः उच्चैः अवदत् अतः सः दण्डितः अभवत्
अन्यत् (दूसरा) – सः कदापि अध्ययनात् अन्यत् कार्यं करोति।
अथ (अथ) – अथ श्री महाभारत कथा।
कथम् (कैसे) – अधुना त्वम् कथम् गृहीतः।

विशेषणविशेष्यचयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
एषंमहाराज
उत्सिक्तःक्षत्रियकुमारः
गृहीतःअयम्

4. बृहन्नलाइत इतः कुमारः। एष महाराजः। उपसर्पतु कुमारः।
अभिमन्युःआः। कस्य महाराजः?
राजाएोहि पुत्र! कथं मामभिवादयसि? (आत्मगतम्) अहो! उत्सिक्तः खल्वयं क्षत्रियकुमारः।
अहमस्य दर्पप्रशमनं करोमि। (प्रकाशम्) अथ केनायं गृहीतः?
भीमसेनःमहाराज! मया।
अभिमन्युःअशस्त्रेणेत्यभिधीयताम्।
भीमसेनःशान्तं पापम्। धनुस्तु दुर्बलैः एव गृह्यते। मम तु भुजौ एव प्रहरणम्।
अभिमन्युःमा तावद् भोः! किं भवान् मध्यमः तातः यः तस्य सदृशं वचः वदति।
भीमसेनःपुत्र! कोऽयं मध्यमो नाम?
अभिमन्युःयोक्त्रयित्वा जरासन्धं कण्ठश्लिष्टेन बाहुना।
असह्यं कर्मतत्कृत्वा नीतःकृष्णोऽतदर्हताम्॥
राजा ते क्षेपेण रुष्यामि, रुष्यता भवता रमे।
किमुक्त्वा नापराद्धोऽहं, कथं तिष्ठति यात्विति॥
अभिमन्युःयद्यहमनुग्राह्यः
पादयोः समुदाचारः क्रियतां निग्रहोचितः।
बाहुभ्यामाहृतं भीमः बाहुभ्यामेव नेष्यति॥
(
ततः प्रविशत्युत्तरः)

शब्दार्थाः
उपसर्पतुसमीप जाएँ
एह्येहिआओ, आओ
आत्मगतम्मन में
उत्सिक्तःघमण्डी
दर्पप्रशमनंघमंडी का नाश
इत्यभिधीयताम्ऐसा कहिए
रमेमैं आनन्दित होता हूँ।
अपराद्धःअपराधी
अनुग्राहयकृपा करने योग्य
यातुचला जाए, जाओ
भुजौदोनो भुजाएँ
योक्त्रयित्वाबाँधकर
असह्यम्असाध्य
अतदर्हताम्असमर्थता
क्षेपेणनिन्दापूर्ण वचनों से
समुदाचारःसभ्य आचरण
निग्रहोचितःउचित दण्ड
प्रविशतिअंदर आता है
सदृशंसमान
नेष्यतिले जाएगा।

अर्थबृहन्नलाकुमार इधर आएँ। यह महाराज हैं। आप समीप जाएँ।
अभिमन्युआह! किसके महाराज?
राजाआओ, आओ पुत्र। तुम मुझे प्रणाम क्यों नहीं करते (मन में) अरे! यह क्षत्रिय कुमार बहुत घमण्डी है।
मैं इसका घमण्ड शान्त करता हूँ। (प्रकट रूप से) तो इसे किसने पकड़ा?
भीमसेनःमहाराज! मैंने।
अभिमन्युशस्त्रहीन होकर पकड़ा- ऐसा कहिए।
भीमसेनशान्त हो जाइए। धनुष तो दुर्बलों के द्वारा उठाया जाता है। मेरी तो भुजाएँ ही शस्त्र हैं।
अभिमन्युअरे नहीं! क्या आप हमारे मध्यम तात हैं, जो उनके समान वचन बोल रहे हैं।
भीमसेनपुत्र! यह मध्यम तात कौन हैं?
अभिमन्युसुनिए-जिसने अपनी भुजाओं से जरासन्ध का कण्ठावरोध करके कृष्ण के लिए जो असाध्य कार्य था, उसको साध्य बना दिया था।
राजातुम्हारे निन्दापूर्ण वचनों से मैं चिढ़ता नहीं हूँ। तुम्हारे चिढ़ने से मुझे आनन्द प्राप्त होता है। तुम यहाँ क्यों खड़े हो, जाओ यहाँ सेयदि मैं ऐसा कहूँ तो क्या मैं अपराधी नहीं होऊँगा?
अभिमन्युयदि आप मुझ पर कृपा करना चाहते हो तो- मेरे पैर बाँधकर मुझे उचित दण्ड दीजिए। मैं हाथों से पकड़कर लाया गया हूँ। मेरे मध्यम तात भीम मुझे हाथों से ही छुड़वाकर ले जाएँगे। (तब उत्तर का प्रवेश)

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
एहिआगच्छ
उपसर्पतुसमीपं , गच्छतु
उत्सिक्तःगर्वोद्धतः, अहङ्कारी
दर्पप्रशमनंगर्वस्य शमनम्
गृहीतःग्रहणे कृतः
प्रहरणम्शस्त्रम्
निगृहोचितम्बन्धनोचित
योक्त्रयित्वाबद्र्ध्वा
क्षेपेणनिन्दावचनेन
रमेप्रीतो भवामि
यातुगच्छतु
समुदाचारःशिष्टाचारः
अनुग्राह्यअनुग्रहस्य योग्यतम्
त्वरितम्शीघ्र

अव्ययानां चयनम्
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
इतः (यहाँ से) – हे पुत्र! त्वम् इतः मा गच्छ।
कथं (कैसे) – त्वं कथम् ईदृशम् कार्यं करोषि।
(नहीं) – सः असत्यम् वदाति। अथ
(
इसके बाद) – अथ शब्दानुशासनम्।
एव (ही) – ईश्वरः सर्वत्र एव अस्ति।
तु (तो) – त्वम् तु अतीव बुद्धिमान् असि।
मा (मत) – कोलाहलं मा कुरु।
सदृशं (के समान) – मोहनः श्रीकृष्णस्य सदृशं वर्तते।
ततः (उसके बाद) – त्वं प्रथमं पठ ततः क्रीड।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
एषःमहाराजः
शान्तंपापम्
उत्सिक्तःक्षत्रियकुमारः

विलोमपदानि
यातुतिष्ठतु
आत्मगतम्प्रकाशम्
दुर्बलैःसबलैः
त्वरितम्शनैः

5. उत्तरः तात! अभिवादये!
उत्तरः राजा आयुष्मान् भव पुत्र। पूजिताः कृतकर्माणो योधपुरुषाः।
उत्तरः पूज्यतमस्य क्रियतां पूजा।
राजापुत्र! कस्मै?
उत्तरःइहात्रभवते धनञ्जयाय।
राजाकथं धनञ्जयायेति? .
उत्तरःअथ किम्
श्मशानाद्धनुरादाय तूणीराक्षयसायके।
नृपा भीष्मादयो भग्ना वयं परिरक्षिताः॥
राजाएवमेतत्।
उत्तरःव्यपनयतु भवाञ्छङ्काम्। अयमेव अस्ति धनुर्धरः धनञ्जयः।
बृहन्नलायद्यहं अर्जुनः तर्हि अयं भीमसेनः अयं राजा युधिष्ठिरः।
अभिमन्युःइहात्रभवन्तो मे पितरः। तेन खलु
रुष्यन्ति मया क्षिप्ता हसन्तश्च क्षिपन्ति माम्।
दिष्ट्या गोग्रहणं स्वन्तं पितरो येन दर्शिताः॥
(
इति क्रमेण सर्वान् प्रणमति, सर्वे तम् आलिङ्गन्ति।)

शब्दार्था:
धनञ्जयःअर्जुन
तूणीरतरकश
व्यपनयतुःदूर करे
क्षिप्ताःआक्षेप किए जाने पर
भग्नाःपरास्त किए गए
दिष्ट्याभाग्य से
गोग्रहणम्गायों का अपहरण
स्वन्तंसुखान्त
आलिड्गन्तिआलिंगन करते हैं।

अर्थ- उत्तरभगवन्! मैं प्रणाम करता हूँ।
राजादीर्घायु हो पुत्र! क्या युद्ध में वीरता दिखाने वाले वीरों का सत्कार कर दिया गया है?
उत्तरअब सबसे अधिक पूज्य की पूजा कीजिए।
राजाकिसकी पूजा पुत्र?
उत्तरयहीं मौजूद अर्जुन की।
राजाक्या अर्जुन यहाँ आए हैं?
उत्तरऔर क्या? पूज्य अर्जुन ने श्मशान से अपना धनुष तथा अक्षय तरकश लेकर भीष्म आदि राजाओं को परास्त कर दिया तथा हम लोगों की रक्षा की।
राजाऐसी बात है?
उत्तर आप अपना सन्देह दूर करें। धनुर्विद्या में प्रवीण अर्जुन यही हैं।
बृहन्नलायदि मैं अर्जुन हूँ तो यह भीमसेन है और यह राजा युधिष्ठिर हैं।

अभिमन्युये मेरे पूज्य पितागण हैं, इसीलिए……
मेरे निन्दापूर्ण वचनों से ये क्रुद्ध नहीं होते और हँसते हुए मुझे चिढ़ाते हैं। गौ-अपहरण की यह घटना सौभाग्य से सुखान्त हुई। इसी के कारण मुझे अपने सभी पिताओं के दर्शन हो गए।
(
ऐसा कहकर क्रम से सबको प्रणाम करता है और सब उसका आलिंगन करते हैं)

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगाः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
(
इसके बाद) – अथ श्री रामायण कथा।
अत्र (यहाँ) – अत्र एकम् उद्यानम् अस्ति।
(और) – मातुलं जनार्दनम् अत्र आगच्छतः।
एवम् (ऐसा) – एवं मा वद। यदि
(
अगर) – यदि त्वम् आगमिष्यसि।
तर्हि (तो) – तर्हि अहम् गमिष्यामि।
(नहीं) – अधुना सः आगमिष्यति।
इति (ऐसा) – पयः ददाति इति पयोदः।

विशेषण-विशेष्य चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
धनुर्धरःधनञ्जयः
राजायुधिष्ठिरः
अयंभीमसेनः

Class 9 Sanskrit Chapter 8 लौहतुला Summary Notes

लौहतुला Summary

प्रस्तुत पाठपञ्चतन्त्रम्नामक ग्रंथ केमित्र भेदनामक तंत्र से लिया गया है। इसके रचयिता विष्णुशर्मा हैं। इस कथा में लोभ के दुष्परिणाम को दिखाया गया है। कथासार इस प्रकार है किसी स्थान पर जीर्णधन नामक व्यापारी रहता था। वह धन कमाने के उद्देश्य से दूसरे देशों को जाया करता था। एक बार उसने अपने पूर्वजों के द्वारा कमाई हुई लोहे की तराजू को एक सेठ के यहाँ धरोहर रख दिया। वह विदेश से आकर उस सेठ से अपनी धरोहर वापस माँगने लगा तो उस सेठ ने कहा कि उसे तो चूहों ने खा लिया।

यह सुनकर जीर्णधन सेठ को पाठ पढ़ाने की एक युक्ति सोची। वह नहाने का बहाना करके उस सेठ के पुत्र को अपने साथ ले गया और उसको एक गुफा में छिपाकर वापस लौट आया। सेठ ने उससे अपने पुत्र के विषय में पूछा तो उसने कहा कि बच्चे को बाज उठा ले गया। यह सुनकर उसने जीर्णधन को बुरा-भला कहा तथा उससे झगड़ते हुए न्यायालय पहुँच गया। न्यायाधिकारी ने विवाद की सच्चाई जानकर सेठ को लोहे की वह तराजू लौटाने का आदेश दिया। अपने तराजू को पाकर जीर्णधन ने सेठ के बच को वापस कर दिया।

लौहतुला Word Meanings Translation in Hindi

आसीत् कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने जीर्णधनो नाम वणिक्पुत्रः। विभवक्षयात् देशान्तर गन्तुमिच्छन् व्यचिन्तयत्

यत्र देशेऽथवा स्थाने भोगा भुक्ताः स्ववीर्यतः।
तस्मिन् विभवहीनो यो वसेत् पुरुषाधमः॥

तस्य गृहे लौहघटिता पूर्वपुरुषोपार्जिता तुला आसीत्। तां कस्यचित् श्रेष्ठिनो गृहे निक्षेपभूतां कृत्वा देशान्तरं प्रस्थितः। ततः सुचिरं कालं देशान्तरं यथेच्छया भ्रान्त्वा पुनः स्वपुरम् आगत्य तं श्रेष्ठिनम् अवदत्-“भोः श्रेष्ठिन्! दीयतां मे सा निक्षेपतुला।सोऽवदत्- “भोः! नास्ति सा, त्वदीया तुला मूषकैः भक्षिताइति। जीर्णधनः अवदत्-“भोः श्रेष्ठिन्! नास्ति दोषस्ते, यदि मूषकै भक्षिता। ईदृशः एव अयं संसारः। किञ्चिदत्र शाश्वतमस्ति। परमहं नद्यां स्नानार्थं गमिष्यामि। तत् त्वम् आत्मीयं एनं शिशुं धनदेवनामानं मया सह स्नानोपकरणहस्तं प्रेषयइति।

शब्दार्था: –
आसीत्था
अधिष्ठानेस्थान पर
कस्मिंश्चिद्किसी
विभवधन
अक्षयात्कमी से
देशान्तरंदूसरे देश
स्ववीर्यतःअपने पराक्रम से
अधमःनीच
विभवहीनःधनेश्वर्य से हीन
भुक्ताःभोगे जाते हैं
प्रेषयभेजो
शाश्वतस्थिर
ततःउसके बाद
पूर्वपुरुषःपूर्वजों के द्वारा
उपार्जितःखरीदी गई
श्रेष्ठिनःसेठ के
निक्षेपभूताधरोहर के रूप में
प्रस्थितःचल दिया
भक्षिताखा ली गई
वणिक्पुत्रःबनिए का पुत्र
लौहघटितालोहे से बनी हुई
भ्रान्त्वाघूमकर
स्वपुरम्अपने देश में
मूषकैःचूहों के द्वारा।

अर्थ- किसी स्थान पर जीर्णधन नामक एक बनिए का पुत्र था। धन की कमी के कारण विदेश जाने की इच्छा से उसने सोचा जिस देश अथवा स्थान पर अपने पराक्रम से भोग भोगे जाते हैं वहाँ धन-ऐश्वर्य से हीन रहने वाला मनुष्य नीच पुरुष होता है। उसके घर पर उसके पूर्वजों द्वारा खरीदी गई लोहे से बनी हुई एक तराजू थी।

उसे किसी सेठ के घर धरोहर के रूप में रखकर वह दूसरे देश को चला गया। तब लंबे समय तक इच्छानुसार दूसरे देश में घूमकर वापस अपने देश आकर उसने सेठ से कहा- “हे सेठ! धरोहर के रूप मे रखी मेरी वह तराजू दे दो।उसने कहा- “अरे! वह तो नहीं है, तुम्हारी तराजू को चूहे खा गए।जीर्णधन ने कहा- “हे सेठ! यदि उसको चूहे खा गए तो इसमें तुम्हारा दोष नहीं है। यह संसार ही ऐसा है। यहाँ कुछ भी स्थायी नहीं है। किंतु मैं नदी पर स्नान के लिए जा रहा हूँ। खैर, तुम धनदेव नामक अपने इस पुत्र को स्नान की वस्तुएँ हाथ में लेकर मेरे साथ भेज दो।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
यथेच्छयाइच्छानुसारम्
अधमःनीचः
स्ववीर्यतःस्वपराक्रमेण
पूर्वपुरुषःपूर्वजः
त्वदीयातव
अधिष्ठानेविदेशम्
देशान्तरम्विदेशम्
उवाचअवदत्
पुनःभूयः

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
शाश्वतम्अशाश्वतम्
आसीत्अस्ति
स्वपुरम्देशान्तरम्
अधमःउत्तमः

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
कस्मिश्चित्अधिष्ठाने
सुचिरम्कालम्
पूर्व पुरुषोपार्जितालौहघटिता
सानिक्षेपतुला

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानि वाक्येषु प्रयोगः
(और) – रामः लक्ष्मणः गच्छतः।
यत्र (जहाँ) – यत्र धूमः तत्र अग्निः
ततःततः छात्रः अवदत्।
इतिजलं ददाति इति जलदः।
यदियदि परिश्रमं करिष्यसि सफलं भविष्यसि।
अत्रअत्र एक: विद्यालयः अस्ति।

2. श्रेष्ठी स्वपुत्रम् अवदत्-“वत्स! पितृव्योऽयं तव, स्नानार्थं यास्यति, तद् अनेन साकं गच्छइति। अथासौ श्रेष्ठिपुत्रः धनदेवः स्नानोपकरणमादाय प्रहृष्टमनाः तेन अभ्यागतेन सह प्रस्थितः। तथानुष्ठिते वणिक् स्नात्वा तं शिशुं गिरिगुहायां प्रक्षिप्य, तद्वारं बृहत् शिलया आच्छाद्य सत्त्वरं गृहमागतः।

सः श्रेष्ठी पृष्टवान्-“भोः! अभ्यागत! कथ्यतां कुत्र मे शिशुः यः त्वया सह नदीं गतः”? इति। अवदत्-“तव पुत्रः नदीतटात् श्येनेन हृतःइति। श्रेष्ठी अवदत्- “मिथ्यावादिन्! किं क्वचित् श्येनो बालं हर्तुं शक्नोति? तत् समर्पय मे सुतम् अन्यथा राजकुले निवेदयिष्यामि।इति। सोऽकथयत्-“भोः सत्यवादिन्! यथा श्येनो बालं नयति, तथा मूषका अपि लौहघटितां तुला भक्षयन्ति। तदर्पय मे तुलाम्, यदि दारकेण प्रयोजनम्।इति।

शब्दार्था:
अवदत्बोला
पितृव्यःचाचा
यास्यतिजाएगा
सार्धम्साथ
श्रेष्ठिपुत्रःबनिए का पुत्र
प्रहृष्टमना: – प्रसन्न मान वाला
अभ्यागतेनअतिथि
प्रस्थितःअतिथि
स्नात्वानहा करके
गिरिगुहायांपर्वत की गुफा में
प्रक्षिप्यरखकर, बृहत्
शिलयाविशाल शिला से
आच्छाद्यढककर
सत्वरंजल्दी
पृष्टःपूछा
श्येनबाज
क्वचित्कोई
हृतःले जाया गया
मिथ्यावादिन्झूठ बोलने वाले
सत्यवादिन्सत्य बोलने वाले
समर्पयलौटा दो, अन्यथा, नहीं तो।।

अर्थ-
उस सेठ ने अपने पुत्र से कहा-“पुत्र! ये तुम्हारे चाचा हैं, स्नान के लिए जा रहे हैं, तुम इनके साथ जाओ।इस तरह वह बनिए का पुत्र धनदेव स्नान की वस्तुएँ लेकर प्रसन्न मन से उस अतिथि के साथ चला गया। तब वहाँ पुहँचकर और स्नान करके उस शिशु को पर्वत की गुफा में रखकर उसने गुफा के द्वार को एक बड़े पत्थर से ढक कर जल्दी से घर गया।
और उस सेठ ने पूछा- हे अतिथि! बताओ कहाँ है मेरा पुत्र, तुम्हारे साथ नदी पर गया था।

वह बोला- “तुम्हारे बेटे को नदी के किनारे से बाज उठाकर ले गया है सेठ ने कहा- “हे झूठे! क्या कहीं बाज बालक को ले जा सकता है? तो मेरा पुत्र लौटा दो अन्यथा मैं राजकुल में शिकायत करूँगा।उसने कहा- “हे सत्य बोलने वाले! जैसे बाज बालक को नहीं ले जा सकता, वैसे ही चूहे भी लोहे की बनी हुई तराजू नहीं खाते हैं। यदि पुत्र को पाना चाहते हो तो मेरी तराजू लौटा दो।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
अवदत्उवाच
यास्यतिगमिष्यति
प्रक्षिप्यस्थित्वा
सत्वरंशीध्र
प्रह्ष्टमनाःप्रसन्न:मना
पृष्टःअपृच्छत्
साकम्सार्धम्
सतःपत्रः

निम्नपदानांविलोमपदानि मेलयत
पदानिविलोमपदानि
गतःआगतः
सुतःसुता:

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
श्रेष्ठीसः
लौहघटिताम्तुलाम्
प्रहृष्टमनाः असौश्रेष्ठिपुत्रः

3. एवं विवदमानौ तौ द्वावपि राजकुलं गतौ। तत्र श्रेष्ठी तारस्वरेण अवदत्- “भोः! वञ्चितोऽहम्! वञ्चितोऽहम्! अब्रह्मण्यम्! अनेन चौरेण मम शिशुः अपहृतःइति। अथ धर्माधिकारिणः तम् अवदन्- “भोः! समर्म्यतां श्रेष्ठिसुतः सोऽवदत्- “किं करोमि? पश्यतो मे नदीतटात् श्येनेन शिशुः अपहृतः इति। तच्छ्रुत्वा ते अवदन्-भोः! भवता सत्यं नाभिहितम्-किं श्येनः शिशुं हर्तुं समर्थो भवति? सोऽवदत्-भोः भोः! श्रूयतां मद्वचः

तुलां लौहसहस्रस्य यत्र खादन्ति मूषकाः।
राजन्तत्र हरेच्छ्येनो बालकं, नात्र संशयः॥

ते अपृच्छन्- “कथमेतत्
ततः श्रेष्ठी सभ्यानामग्रे आदितः सर्वं वृत्तान्तं न्यदयत्। ततः न्यायाधिकारिणः विहस्य तौ द्वावपि सम्बोध्य तुला-शिशुप्रदानेन तोषितवन्तः।

शब्दार्थाः
विवदमानौझगड़ा करते हुए
द्वावपिदोनों भी
गतौदोनों चले गए
तारस्वरेणज़ोर से
अवदन्बोला,
वञ्चितोऽहम्घोर अन्याय, अनुचित
अपहृतःचुरा लिया गया
धर्माधिकारिणःन्यायाधिकारी
पश्यतःमेरे देखते हुए
श्रुत्वासुनकर
अभिहितम्कहा गया
हरेत्ले जा सकता है
संशयःसंदेह
सभ्यानाम्सभासदों के
अग्रेसामने
आदितःशुरू से ही
वृतान्तम्घटना
विहस्यहँसकर
संबोध्यसमझाबुझाकर,
तोषितवन्त: – दोनों संतुष्ट किए गए

अर्थ
इस प्रकार झगड़ते हुए वे दोनों राजकुल में चले गए। वहाँ सेठ ने जोर से कहा- “अरे! अनुचित हो गया! अनुचित! मेरे पुत्र को इस चोर ने चुरा लिया।इसके बाद न्यायकर्ताओं ने उससे कहा- “अरे! सेठ का पुत्र लौटा दो।उसने कहा- “मैं क्या करूँ? मेरे देखते-देखते बाज बालक को नदी के तट (किनारे) से ले गया।यह सुनकर सब बोले- अरे! आपने सच नहीं कहा- क्या बाज बालक को ले जा सकता है? उसने कहा- अरे, अरे! मेरी बात सुनिए हे राजन्! जहाँ लोहे से बनी तराजू को चूहे खा जाते हैं, वहाँ बाज बालक को उठाकर ले जा सकता है, इसमें संदेह नहीं। उन्होंने कहा-“यह कैसे हो सकता है।इसके बाद उस सेठ ने सभासदों के सामाने शुरू से ही सारी घटना कह दी। तब हँसकर उन्होंने दोनों को समझा बुझाकर तराजू तथा बालक का आदान-प्रदान करके उन दोनों को प्रसन्न किया।

विशेषण-विशेष्य चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
विवदमानौतौ
सर्ववृत्तान्तं

पदानिपर्यायपदानि
विवदमानौकहलं कुर्वन्तौ
निवेदयामासनिवेदनमकरोत्
संबोध्यबोधयित्वा
आदितःप्रारम्भतः
संशयःसंदेहः

Class 9 Sanskrit Chapter 9 सिकतासेतुः Summary Notes

सिकतासेतुः Summary

यह पाठकथासरित्सागरके सप्तम लम्बक से लिया गया है। मूलतः यह सोमदेव की रचना है। इसमें तपोदत्त नामक एक बालक तपस्या के बल पर विद्या प्राप्त करना चाहता है। तपोदत्त को एक व्यक्ति मिला जो बालू के द्वारा नदी पर पुल बना रहा था। वह यह देखकर उसका उपहास करने लगा। वह व्यक्ति तपोदत्त से कहने लगा कि जो व्यक्ति बिना अक्षर ज्ञान के विद्या प्राप्त करना चाहता है, वह व्यक्ति कहीं ज्यादा मूर्ख है। मैं जिस कार्य में लगा हुआ है, उसमें मुझे एक दिन सफलता अवश्य मिल जाएगी, परन्तु जो परिश्रम विद्या प्राप्त करना चाहता है, वह कभी सफल नहीं हो सकता।यह सुनकर तपोदत्त को बड़ी आत्मग्लानि हुई। वह पश्चाताप करने लगा। उसने उस व्यक्ति से कहा कि आपने मेरी आँखें खोल दी हैं। मैं आज से ही परिश्रम करूँगा। यह कहकर वह गुरुकुल में चला गया और विद्याभ्यास के द्वारा विद्वान बन गया।

सिकतासेतुः Word Meanings Translation in Hindi

1. (ततः प्रविशति तपस्यारतः तपोदत्तः)
तपोदत्तःअहमस्मि तपोदत्तः। बाल्ये पितचरणैः क्लेश्यमानोऽपि विद्यां नाऽधीतवानस्मि। तस्मात् सर्वैः
कुटुम्बिभिः मित्रैः ज्ञातिजनैश्च गर्हितोऽभवम्।
(
ऊर्ध्वं निःश्वस्य)
हा विधे! किम् इदं मया कृतम्? कीदृशी दुर्बुद्धिः आसीत् तदा। एतदपि चिन्तितं यत्
परिधानैरलङ्कारैर्भूषितोऽपि शोभते।
नरो निर्मणिभोगीव सभायां यदि वा गृहे॥1
(
किञ्चिद् विमृश्य)
भवतु, किम् एतेन? दिवसे मार्गभ्रान्तः सन्ध्यां यावद् यदि गृहमुपैति तदपि वरम्। नाऽसौ भ्रान्तो मन्यते। अतोऽहम् इदानीं तपश्चर्यया विद्यामवाप्तुं प्रवृत्तोऽस्मि।

शब्दार्थाः
बाल्येबचपन में
पितृचरणैःपिता के द्वारा
क्लेश्यमानःव्याकुल किए जाने पर
कुटुम्बिभिःपरिवार सब सदस्यों के द्वारा
ज्ञातिजनैःसम्बन्धियों के द्वारा
तदातब, उस समय
गर्हितःअपमानित किया गया
ऊर्ध्वऊपर
निःश्वस्यसाँस लेना, हा विधे! हे विधाता
दुर्बुद्धिःबुरी बुद्धि
चिन्तितम्सोचा गया
परिधानैःवस्त्रों से
भूषितःसजा हुआ
निर्मणिभोगीवमणिहीन साँप की तरह,
शोभतेसुशोभित होता है
विमृश्यसोच कर
मार्गभ्रान्तःमार्ग भूला हुआ
उपैति जाता है
अवाप्तुम्प्राप्त करने के लिए
तपश्चर्ययातपस्या के द्वारा।

अर्थ- (इसके बाद तपस्या करता हुआ तपोदत्त प्रवेश करता है)

तपोदत्तमैं तपोदत्त हूँ। बचपन में पूज्य पिताजी के द्वारा क्लेश किए जाने पर भी मैने विद्या नहीं पढ़ी। इसीलिए
परिवार के सब सदस्यों, मित्रों और सम्बन्धियों के द्वारा मेरा अपमान किया गया।
(
ऊपर की ओर साँस छोड़कर)
हे प्रभो! मैंने यह क्या किया? उस समय मेरी कैसी दुष्ट बुद्धि हो गई थी! मैने यह भी नहीं सोचा कि वस्त्रों तथा आभूषणों से सुशोभित किन्तु विद्याहीन मनुष्य घर पर या सभा में उसी प्रकार सुशोभित नहीं होता है जिस प्रकार मणि से रहित साँप।
(
कुछ सोचकर)
अच्छा, इससे क्या? दिन में रास्ता भूला हुआ मनुष्य यदि शाम तक घर जाए तो भी ठीक है। तब वह भूला हुआ नहीं माना जाता। अब मैं तपस्या के द्वारा विद्या प्राप्ति में लग जाता हूँ।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
तपस्यारतःतपोदत्तः
गर्हितःअहम्
निर्मणिभोगीनरः
सर्वैःकुटुम्बिभिः, मित्रैः, ज्ञातिजनैः
दुर्बुद्धि

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
अपि (भी) – त्वम् अपि पठ।
(नहीं) – सम्प्रति सः आगमिष्यति।
यत् (कि) – सः अवदत् यत् अहं श्वः विद्यालयं गमिष्यामि।
यदि (यदि) – यदि वर्षा भविष्यति तर्हि मयूरः नर्तिष्यति।
वा (अथवा/या) – रामः श्यामः वा कोऽपि एकः तत्र गच्छतु।
किञ्चित् (थोड़ा) – अहम् किञ्चित् खादितुम् इच्छामि।
यावत् (जब तक) – यावत् अहं पठामि तावत् त्वम् शयनं कुरु।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
बाल्येबाल्यकाले
कुटुम्बिभिःपरिवारजनैः
सिकताबालुका
पितृचरणैःतातपादैः
ज्ञातिजनैःबन्धुबान्धवै
दुर्बुद्धिःदुर्मतिः
अलङ्कारैःआभूषणैः
मार्गभ्रान्तःपथभ्रष्टः
तपश्चर्ययातपसा
अधीतवान्पठितवान्
तपस्यारतःतपः कुर्वन्
सेतुःजलबन्धः
क्लेश्यमानःसंताप्यमानः
गर्हितःनिन्दितः
परिधानैःवस्त्रैः
शोभतेसुशोभितः
उपैतिसमीपं गच्छति
अवाप्तुम्प्राप्तुम्

2. (जलोच्छलनध्वनिः श्रूयते)
अये कुतोऽयं कल्लोलोच्छलनध्वनिः? महामत्स्यो मकरो वा भवेत्। पश्यामि तावत्।
(
पुरुषमेकं सिकताभिः सेतुनिर्माण-प्रयास कुर्वाणं दृष्ट्वा सहासम्)
हन्त! नास्त्यभावो जगति मर्खाणाम! तीव्रप्रवाहायां नद्यां मूढोऽयं सिकताभिः
सेतुं निर्मातुं प्रयतते!
(
साट्टहासं पार्श्वमुपेत्य)
भो महाशय! किमिदं विधीयते!
अलमलं तव श्रमेण। पश्य,
रामो बबन्ध यं सेतुं शिलाभिर्मकरालये।
विदधद् बालुकाभिस्तं यासि त्वमतिरामताम्॥2
चिन्तय तावत्। सिकताभिः क्वचित्सेतुः कर्तुं युज्यते?

शब्दार्था:
कल्लोलोच्छलनध्वनिःतरंगों के उछलने की ध्वनि
मत्स्यःमछली
मकर: – मगरमच्छ
सेतुनिर्माणपुल बनाने
प्रयासंकोशिश
कुर्वाणंकरते हुए
सहासम्हँसते हुए
जगतिसंसार में
प्रयततेकोशिश कर रहा है
साट्टहासंजोर से हँसकर
पार्वपास
सिकताभिःरेत से
बबन्धबाँधा था
उपेत्यपास जाकर
शिलाभिःपत्थरों से
मकरालयेसमुद्र पर
विदधद्करते हुए
अतिरामताम्अतिक्रमण
यासिकर रहे हो,
क्वचित्कोई
युज्यतेसकता है
नद्याम्नदी पर
अभावोकमी
मूढोमूर्ख।

अर्थ – (पानी के उछलने की आवाज़ सुनी जाती है)
तपोदत्तअरे! यह लहरों के उछलने की आवाज़ कहाँ से रही है? शायद बड़ी मछली या मगरमच्छ हो। चलो मैं देखता हूँ।
(
एक पुरुष को रेत से पुल बनाने का प्रयास करते हुए देखकर हँसते हुए)
हाय! इस संसार में मूों की कमी नहीं है। तेज़ प्रवाह (बहाव) वाली नदी में यह मूर्ख रेत से पुल बनाने का प्रयत्न कर रहा है।
(
जोर-जोर से हँसकर पास जाकर)
हे महाशय! यह क्या कर रहे हो आप? बस-बस मेहनत मत करो। देखो
श्रीराम ने समुद्र पर जिस पुल को शिलाओं से बनाया था,
उस पुल को (इस प्रकार) रेत से बनाते हुए,
तुम उनके पुरुषार्थ का अतिक्रमण कर रहे हो।
जरा सोचो! कहीं रेत से पुल बनाया जा सकता है?

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्
मूढःअयम्
तीव्रप्रवाहायाम्नद्याम्
एकम्पुरुषम्
यम्सेतुम्

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
कुतः (कहाँ से) – त्वम् कुतः आगच्छसि?
वा (अथवा) – तत्र एकः मत्स्यः मकरो वा भवेत्।
तावत् (तब तक) – तावत् गिरयः स्थास्यन्ति।
पावं (समीप) – गुरुः शिष्यस्य पार्वं गच्छति।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
सिकताभिःबालुकभिः
सहासम्हासेन सहितम्
जलोच्छलनध्वनिःजलोर्ध्वगतेः शब्दः
मूर्खा: – मूढाः
दृष्ट्वाअवलोक्य
जगतिसंसारे
कल्लोलोच्छलनध्वनिःतरङ्गोच्छलनस्य
कुर्वाणम्कुर्वन्तम्

3. पुरुषःभोस्तपस्विन्! कथं माम् अवरोधं करोषि। प्रयत्नेन किं सिद्धं भवति? कावश्यकता शिलानाम्? सिकताभिरेव सेतुं करिष्यामि स्वसंकल्पदृढतया।
तपोदत्तःआश्चर्यम् किम् सिकताभिरेव सेतुं करिष्यसि? सिकता जलप्रवाहे स्थास्यन्ति किम्? भवता चिन्तितं वा?
पुरुषः – (सोत्प्रासम्) चिन्तितं चिन्ततम्। सम्यक् चिन्तितम्। नाहं सोपानसहायतया अधिरोढं विश्वसिमि समुत्प्लुत्यैव गन्तुं क्षमोऽस्मि।
तपोदत्तः – (सव्यङ्ग्यम्) साधु साधु! आञ्जनेयमप्यतिक्रामसि!
पुरुषः – (सविमर्शम् )
कोऽत्र सन्देहः? किञ्च,
विना लिप्यक्षरज्ञानं तपोभिरेव केवलम्।
यदि विद्या वशे स्युस्ते, सेतुरेष तथा मम॥3

शब्दार्थाः
अवरोधं करोषिरोकते हो
सिद्धंसफल
स्वसंकल्प दृढ़तयाअपने संकल्प की दृढ़ता से
सोत्प्रासम्मजाक उड़ाते हुए
सोपानसहायतयाःसीढ़ी की मदद से
अधिरोढुम्चढ़ने के लिए
विश्वसिमिविश्वास करता हूँ
समुत्प्लल्यछलाँग मारकर
सव्यङ्ग्यमव्यंग्य सहित
आञ्जनेयमअञ्जनि पुत्र हनुमान को
अतिक्रामसितुम अतिक्रमण कर रहे हो
सविमर्शम्सोच-विचार कर
किञ्चइसके अतिरिक्त
विना लिप्यक्षरज्ञानलिपि और अक्षर ज्ञान के बिना
तपोभिःतपस्या के द्वारा
वशे स्युःयदि वश में है

अर्थपुरुषहे तपस्विन्! तुम मुझे क्यों रोकते हो? प्रयत्न करने से क्या सिद्ध नहीं होता? शिलाओं की क्या आवश्यकता?
मैं रेत से ही पुल बनाने के लिए संकल्पबद्ध हूँ।
तपोदत्तआश्चर्य है! रेत से ही पुल बनाओगे? क्या तुमने यह सोचा है कि रेत पानी के बहाव पर कैसे ठहर पाएगी?
पुरुष – (उसकी बात का खण्डन करते हुए) सोचा है, सोचा है, अच्छी प्रकार सोचा है। मैं सीढ़ियों के मार्ग से
(
परम्परागत तरीके से) अटारी पर चढ़ने में विश्वास नहीं करता। मुझमें छलाँग मारकर जाने की क्षमता है।
तपोदत्त – (व्यंग्यपूर्वक) शाबाश, शाबाश! तुम तो अञ्जनिपुत्र हनुमान का भी अतिक्रमण कर रहे हो।
पुरुष – (सोच-विचार कर) और क्या? इसमें क्या सन्देह है। लिपि तथा अक्षर-ज्ञान के बिना जिस प्रकार केवल तपस्या से विद्या तुम्हारे वश में हो जाएगी, उसी प्रकार मेरा यह पुल भी। (केवल रेत से बन जाएगा)

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
एषःसेतुः

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
कथं (कैसे) – त्वम् एतत् कार्यं कथं करिष्यसि?
साधु (ठीक) – साधु उक्तम्।
विना (बिना) ज्ञानं विना जीवनम् सफलं भवति।
यदि (अगर) – यदि परिश्रमं करिष्यसि तदा सफलं भविष्यसि।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
उपरुणत्सिअवरोधं करोषि
अट्टम्अट्टालिकाम्
आञ्जनेयमहनुमन्तम्
सिद्धम्सफलं
सोत्प्रासम्उपहासपूर्वकम्
अधिरोढुम्उपरि गन्तुम्
सविमर्शम्विचारसहितम्

4. तपोदत्तः – ( सवैलक्ष्यम् आत्मगतम्)
अये! मामेवोद्दिश्य भद्रपुरुषोऽयम् अधिक्षिपति! नूनं सत्यमत्र पश्यामि। अक्षरज्ञानं विनैव वैदुष्यमवाप्तुम् अभिलषामि! तदियं भगवत्याः शारदाया अवमानना। गुरुगृहं गत्वैव विद्याभ्यासो मया करणीयः। पुरुषाथैरेव लक्ष्य प्राप्यते।
(
प्रकाशम्)
भो नरोत्तम! नाऽहं जाने यत् कोऽस्ति भवान्। परन्तु भवद्भिः उन्मीलितं मे नयनयुगलम्। तपोमात्रेण विद्यामवाप्तुं प्रयतमानः अहमपि सिकताभिरेव सेतुनिर्माणप्रयासं करोमि। तदिदानी विद्याध्ययनाय गुरुकुलमेव गच्छामि।
(
सप्रणामं गच्छति)

शब्दार्थाः
सवैलक्ष्यम्लज्जापूर्वक
आत्मगतम्मन में
भद्रपुरुषसज्जन
अधिक्षिपतिआक्षेप लगाना
वैदुष्यम्विद्वता
अवाप्तुम्प्राप्त करने की
अभिलषामिइच्छा कर रहा हूँ
भगवत्याःदेवी की
शारदायाशारदा का
अवमाननाअपमान
पुरुषार्थमेहनत
लक्ष्यउद्देश्य
पुरुषार्थःमेहनत से
प्रकाशम्प्रकट रूप से
भो नरोत्तम! – हे महापुरुष
उन्मीलितंखोल दिए हैं
प्रयतमानःप्रयत्न करता हुआ
सिकताभिरैवरेत से ही
सेतुनिर्माणप्रयासम्पुल बनाने का प्रयत्न
तदिदानीम्तो अब।

अर्थ- तपोदत्त-(लज्जापूर्वक अपने मन में)
अरे! यह सज्जन मुझे ही लक्ष्य करके आक्षेप लगा रहा है। निश्चय ही यहाँ मैं सच्चाई देख रहा हूँ। मैं बिना अक्षर ज्ञान के ही विद्वता प्राप्त करना चाहता हूँ। यह तो देवी सरस्वती का अपमान है। मुझे गुरुकुल जाकर ही विद्या का अध्ययन करना चाहिए। पुरुषार्थ (मेहनत) से ही लक्ष्य की प्राप्ति सम्भव है। (प्रकट रूप से) हे श्रेष्ठ पुरुष! मैं नहीं जानता कि आप कौन हैं? किन्तु आपने मेरे नेत्र खोल दिए। तपस्या मात्र से ही विद्या को प्राप्त करने का प्रयत्न करता हुआ मैं भी रेत से ही पुल बनाने का प्रयास कर रहा था, तो अब मैं विद्या प्राप्त करने के लिए गुरुकुल जाता हूँ।
(
प्रणाम करता हुआ चला जाता है)

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्य
भगवत्याःशारदायाः
भद्रःपुरुषः
प्रयतमानःअहम्
अयंपुरुषः
उत्तमःनरः

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः पदानि
वाक्येषुप्रयोगः
नूनं (निश्चितम्) – अहम् नूनं सत्यमेव पश्यामि।
विना (बिना) – अक्षरज्ञानं विना विद्या कथं अवाप्नोषि।
एव (ही) – गुरुकुलं गत्वा एव विद्याध्ययनं करोमि। पर्यायपदानि

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
सवैलक्ष्यम्सलज्जम्
उन्मीलितम्उद्घाटितम्
पुरुषार्थःउद्योगः उद्यमः
अवाप्तुम्प्राप्तुम्
नदीतरङ्गिणी
वैदुष्यम्पाण्डित्यम्
विद्याध्ययनायविद्याध्ययनार्थं
अभिलषामिइच्छामि
इदानीम्अधुना
जलम्वारि








Class 9 Sanskrit Chapter 10 जटायोः शौर्यम् Summary Notes

जटायोः शौर्यम् Summary

प्रस्तुत पाठ महाकाव्यरामायणम्के अरण्यकांड से लिया गया है। इस महाकाव्य के रचयिता आदिकवि वाल्मीकि हैं। इस पाठ में जटायु और रावण के मध्य युद्ध का वर्णन है। पाठ का सार इस प्रकार है पंचवटी में सीता करुण विलाप करती है। उसके विलाप को सुनकर, पक्षिराज जटायु उसकी रक्षा के लिए आता है।

वह रावण को धिक्कारता है, परंतु रावण पर इसका कोई असर नहीं होता है। रावण की अपरिवर्तित मनोवृत्ति को देखकर जटायु उसके साथ युद्ध के लिए उद्यत हो जाता है। यद्यपि रावण युवा है और जटायु वृद्ध तथापि वह रावण को ललकारता है और कहता है कि मेरे जीवित रहते तुम सीता का अपहरण नहीं कर सकते। जटायु अपने पैने नाखूनों और पंजों से रावण पर आक्रमण करता है और उसके शरीर पर अनेक घाव कर देता है। जटायु रावण के धनुष को तोड़ डालता है।





इस प्रकार रावण रथ से विहीन, नष्ट घोड़ों और सारथी वाला हो जाता है। जटायु पर रावण लात से प्रहार करता है। जटायु हार नहीं मानता है तथा बदले में रावण पर आक्रमण करता है। वह रावण की दशों भुजाओं को उखाड़ डालता है। इस प्रकार इस पाठ में जटायु की शूरवीरता की कहानी कही गई है।

जटायोः शौर्यम् Word Meanings Translation in Hindi

1. सा तदा करुणा वाचो विलपन्ती सुदुःखिता।
वनस्पतिगतं गृधं ददर्शायतलोचना॥

शब्दार्था:-
तदातब, करुणा वाचो: – दुख भरी आवाज़ से, विलपन्तीरोती हुई, सुदुःखिताबहुत दुखी, वनस्पतिगतम्वृक्ष पर बैठे हुए को, गृध्रम्गिद्ध को, ददर्शदेखा, आयतलोचना-बड़ीबड़ी आँखों वाली।

अर्थतब करुण वाणी में रोती हुई, बहुत दुखी और बड़ी-बड़ी आँखों वाली (सीता) ने वृक्ष पर (स्थित) बैठे हुए गीध्र (जटायु) को देखा।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्
विशेष्यः विशेषणम् विशेष्यः वाचः
करुणावाचः
सुदु:खिता. – सा
वनस्पतिगतम्गृध्रम्
विलपन्तीसा
आयतलोचनासा

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
तदातदा सीता जटायुम् अपश्यत्

2.जटायो पश्य मामार्य ह्रियमाणामनाथवत्।
अनेन राक्षसेन्द्रेण करुणं पापकर्मणा॥

शब्दार्था:-
जटायोहे जटायु!, पश्यदेखो, माम्मुझे (मुझ को), आर्यश्रेष्ठ, ह्रियमाणाम्हरी (हरण की) जाती हुई, अनाथवत्अनाथ की तरह, अनेन  -इस (से), राक्षसेन्द्रेणराक्षसराज के द्वारा, करुणम्दुखी, पापकर्मण-पापकर्म वाले।

अर्थहे आर्य जटायु! इस पापकर्म करने वाले राक्षस राज (रावण) के द्वारा अनाथ की तरह हरण की जाती हुई मुझ दुखी को देखो।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
आर्यजटायो
अनेन/पापकर्मणाराक्षसेन्द्रेण
ह्रियमाणाम्/करुणाम्माम्

क्रियापद-वाक्येषु प्रयोगः
क्रियापदम्वाक्येषु प्रयोगः
पश्यत्वम् तम् बालकं पश्य।

3. तं शब्दमवसुप्तस्तु जटायुरथ शुश्रुवे।
निरीक्ष्य रावणं क्षिप्रं वैदेहीं ददर्श सः॥

शब्दार्था:- तम्उस (को), शब्दम्शब्द को, अवसुप्तःसोए हुए, तुतो, रावणम्रावण को, क्षिप्रम्शीध्र, जटायुःजटायु ने, अथइसके बाद, शश्रुवेसुना, निरीक्ष्यदेखकर, वैदेहीम्सीता को, ददर्शदेखा।

अर्थइसके बाद सोए हुए जटायु ने उस शब्द को सुना तथा रावण को देखकर और उसने शीध्र ही वैदेही (सीता) को देखा।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
अथअथ श्रीराम कथा।
क्षिप्रम्विद्यालयं क्षिप्रम् गच्छ।
वनम् अगच्छताम्

विशेषण-विशेष्य चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
तम्शब्दम्
अवसुप्तः, सःजटायुः

4. ततः पर्वतशृङ्गाभस्तीक्ष्णतुण्डः खगोत्तमः।
वनस्पतिगतः श्रीमान्व्याजहार शुभां गिरम्॥

शब्दार्थाः
ततः-उसके बाद, पर्वतश्रृंगाभः-पर्वत की चोटी की तरह शोभा वाले, तीक्ष्णतुण्डः-तीखी चोंच वाले, खगोत्तमः-पक्षियों में उत्तम, गिरम्-वाणी को, वनस्पतिगतः-वृक्ष पर स्थित, श्रीमान्-शोभायुक्त, व्याजहार-बोला (कहा), शुभाम्-सुदर।

अर्थउसके बाद (तब) पर्वत शिखर की तरह शोभा वाले, तीखे चोंच वाले, वृक्ष पर स्थित, शोभायुक्त पक्षियों में उत्तम (जटायु) ने सुंदर वाणी में कहा।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
ततःततः रामः सीताम् अवदत्

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः विशेषणम् विशेष्यः
पर्वतशृङ्गाभःखगोत्तमः (जटायुः)
वनस्पतिगतःखगोत्तमः (जटायुः)
शुभाम्गिरम्
तीक्ष्णतुण्डःखगोत्तमः (जटायुः)
श्रीमान्खगोत्तमः (जटायुः)

5. निवर्तय मतिं नीचां परदाराभिमर्शनात्।
तत्समाचरेद्धीरो यत्परोऽस्य विगर्हयेत्॥

शब्दार्था: –
निवर्तय-मना करो, रोको, मतिम्-बुद्धि (विचार) को, परदारा-पराई स्त्री के, अभिमर्शनात्- स्पर्श दोष से, अस्य-इसकी, तत्-वह (उस तरह का), समाचरेत्-आचरण करना चहिए, धीरः-बुद्धिमान (धैर्यशाली) को, यत्-जो (जिसे), परः-दूसरे लोग, विगर्हयेत्-निंदा (बुराई) करें, नीचाम-नीच (गंदी)

अर्थपराई नारी (परस्त्री) के स्पर्शदोष से तुम अपनी नीच बुद्धि (नीच विचार) को हटा लो, क्योंकि बुद्धिमान (धैर्यशाली) मनुष्य को वह आचरण नहीं करना चाहिए, जिससे कि दूसरे लोग उसकी निंदा (बुराई) करें।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
तत्-यत्त्वं कदापि तत् कुर्याः यत् जनाः वर्जयन्ति।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम् विशेष्यः
नीचाम्मतिम्

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
तत्यत्
समाचरेत्विगर्हयेत्

6. वृद्धोऽहं त्वं युवा धन्वी सरथः कवची शरी।
चाप्यादाय कुशली वैदेहीं मे गमिष्यसि॥

शब्दार्थाः-
वृद्धः-बूढा, अहम्-मैं, युवा-जवान (युवक), धन्वी- धनुषधारी, सरथः-रथ से युक्त, कवची-कवच वाले, शरी-बाणों वाले, आदान-लेकर, कुशली-कुशलतापूर्वक, वैदेहीम्-सीता को, मे-मेरे (रहते), गमिष्यसि- जा सकोगे।

अर्थमैं (तो) बूढा हूँ परंतु तुम युवक (जवान) हो, धनुषधारी हो, रथ से युक्त हो, कवचधारी हो और बाण धारण किए हो। तो भी मेरे रहते सीता को लेकर नहीं जा सकोगे।

विशेषण-विशेष्या-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
वृद्धःअहम् युवा, धन्वी, सरथः, कवची, शरी
कुशलीत्वम्

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
वृद्धःयुवा
अहम्त्वम्

7. तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः।
चकार बहुधा गात्रे व्रणान्पतगसत्तमः।

शब्दार्था:- तस्य-उसके (जटायु के), तीक्ष्णनखाभ्याम्-तेज नाखूनों से, चरणाभ्याम्-पैरों से, महाबल:- बहुत बलशालो, पतगसत्तमः-पक्षियों में उत्तम (श्रेष्ठ), चकार-कर दिए, बहुधा-बहुत से, गात्रे-शरीर पर, व्रणान्-घावों को।

अर्थउस उत्तम तथा अतीव बलशाली पक्षी (राज) ने अपने तीखे नाखूनों तथा पैरों से उस (रावण) के शरीर पर बहुत से घाव कर दिए।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोग
तुसः तु मम भ्राता वर्तते।
बहुधातेन बहुधा सत्कार्यं कृतम्।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
तीक्ष्णनखाभ्याम्चरणाभ्याम्
महाबलःपतगसत्तमः

8. ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम्।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्जास्य महद्धनु॥

शब्दार्थाः-
ततः-उसके बाद, अस्य-इसके, सशरम्-बाणों के सहित, चापम्- धनुष को, मुक्तामणिविभूषितम्-मोतियों और मणियों से सजे हुए, चरणाभ्याम्-दोनों पैरों से, महातेजा-महान तेजस्वी, बभञ्ज-तोड़ दिया, अस्य-इसके, मृहद्धनु:-विशाल धनुष को।

अर्थउसके बाद उस महान तेजस्वी (जटायु) ने मोतियों और मणियों से सजे हुए बाणों सहित उसके (रावण के) विशाल धनुष को अपने पैरों से तोड़ डाला।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
ततः ततः छात्रः स्वपुस्तकं नीत्वा अपठत्

विशेषण-विशेष्य चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
सशरम्चापम्
महातेजासः (जटायुः)
महत्, मुक्तामणिविभूषितम्धनुः

9. भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः।
तलेनाभिजघानाशु जटायुं क्रोधमूछितः

शब्दार्थाः- सः-वह, भग्नधन्वा-टूटे हुए धनुषवाला, विरथः-रथ से रहित, हताश्वः-मारे गए घोड़ों वाला पर, हतसारथिः-मारे गए सारथि वाला, तलेन-मूंठ से, अभिजघान-हमला या प्रहार किया, आशु-शीघ्र, क्रोधमूर्च्छितः-बहुत क्रोधी

अर्थ – (तब) टूटे हुए धनुष वाले, रथ से विहीन, मारे गए घोड़ों सारथि वाले अत्यन्त क्रोधित उसने तलवार की अत्यन्त क्रोधित मँठ से शीघ्र ही जटाय पर घातक प्रहार किया।

पर्यायापदानि
पदानिपर्यायापदानि
हताश्वःहताः अश्वाः यस्य सः
अभिजघानंआक्रान्तवान
आशुशीघ्रम्

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
सःरावणः
विरथःरावणः
हताश्वःरावणः
हतसारथिःरावणः

अव्यानां वाक्येषु प्रयोगः
आशुबालकाः आशु विद्यालयं गच्छन्ति

10. जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खगाधिपः।
वामबाहून्दश तदा व्यपाहरदरिन्दमः

शब्दार्था:-
जटायुःजटायु ने, तम्-उसको, अतिक्रम्य-झपट करके, तुण्डेन-चोंच से, अस्य-उसके (रावण के),
खगाधिपः-पक्षियों के राजा, वामबाईं ओर की, बाहूम्-भुजाओं को, व्यपाहरत्-नष्ट कर दिया, अरिन्दमः-शत्रुाओं का नाश करने वाला।

अर्थतब उस पक्षीराज जटायु ने शत्रुओं का नाश करने वाली अपनी चोंच से झपटकर (अक्रमण करके) उसके (रावण के) बाईं ओर की दसों भुजाओं को नष्ट कर दिया।

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
तदायदा कन्या गृहं गतवती तदा माता प्रासीदत्।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
खागाधिपः अरिन्दमःजटायुः
दशबाहून्

Class 9 Sanskrit Chapter 11 पर्यावरणम् Summary Notes

पर्यावरणम् Summary

प्रस्तुत पाठ पर्यावरण की समस्या को ध्यान में रखकर लिखा गया एक लघु निबंध है। आज मनुष्य का वातावरण बुरी तरह प्रदूषित हो गया है। पर्यावरण को प्रदूषित करने में मानव का सर्वाधिक योगदान है। मनुष्य ने अपनी दुर्बुद्धिवश जल, मृदा, वायु आदि को प्रदूषित कर दिया है। कारखानों का विषाक्त कचरा जल में डाला जाता है।

इससे जल पीने योग्य नहीं रह जाता है, जबकि जल मनुष्य की महती आवश्यकता है। प्रतिदिन वृक्षों को काटा जा रहा है। इस प्रकार हरियाली का नाश हो रहा है। इससे मनुष्य को शुद्ध वायु उपलब्ध नहीं होती है। वाहनों की होड़ भी वायु को प्रदूषित कर रही है। वाहनों के धुएँ से वायु अत्यधिक जहरीली हो चुकी है।

इसमें केवल मानव अपितु अन्य जीवों का भी जीवित रहना कठिन हो गया है। मनुष्य को प्रकृति की रक्षा करनी चाहिए। अधिकाधिक वृक्षों का रोपण करना चाहिए। वृक्षों की कटाई शीघ्र बंद करनी चाहिए। जल के स्रोतों को प्रदूषण मुक्त करना चाहिए। ऊर्जा का संरक्षण करना चाहिए। सभी प्राणियों की रक्षा करनी चाहिए। इन कदमों से ही मानव-जीवन सुखद बनेगा।

पर्यावरणम् Word Meanings Translation in Hindi

1. प्रकृतिः समेषां प्राणिनां संरक्षणाय यतते। इयं सर्वान् पुष्णाति विविधैः प्रकारैः, सुखसाधनैः तर्पयति
पृथिवी, जलं, तेजः, वायुः, आकाशः अस्याः प्रमुखानि तत्त्वानि। तान्येव मिलित्वा पृथक्तया वाऽस्माकं पर्यावरणं रचयन्ति। आवियते परितः समन्तात् लोकः अनेन इति पर्यावरणम्। यथा अजातश्शिशुः मातृगर्भे सुरक्षितः तिष्ठति तथैव मानवः पर्यावरणकुक्षौ। परिष्कृतं प्रदूषणरहितं पर्यावरणम् अस्मभ्यं सांसारिक जीवनसुखं, सद्विचारं, सत्यसङल्पं माङ्गलिकसामग्रीञ्च प्रददाति। प्रकृतिकोपैः आतङितो जनः किं कर्त प्रभवति? जलप्लावनैः, अग्निभयैः, भूकम्पैः, वात्याचक्रैः, उल्कापातादिभिश्च सन्तप्तस्य मानवस्य क्व मङ्गलम्?

शब्दार्था:-
यतते-कोशिश करती है, संरक्षणाय-रक्षा के लिए, पुष्णाति-पुष्ट करता है, तर्पयति-तृप्त (संतुष्ट) करती है, तेज-अग्नि, आवियते-आच्छादित किया जाता है, परितः-चारों तरफ से, समन्तात्-चारों तरफ से, अजातः शिशुः-अजन्मा शिशु, मातृगर्भे-माता के गर्भ में, कुक्षौ-गर्भ में, परिष्कृतं-शुद्ध, लोकः-संसार, सुरक्षितः-सुरक्षित, प्रदूषणरहितम्-प्रदूषण से रहित, सद्विचारं-अच्छे विचार, सत्यसङ्कल्पम्-अच्छे संकल्प, माङ्गलिकसामग्रीम्-मंगल सामग्री, प्रकृतिकोपैः-प्रकृति के गुस्से से, अतङ्किकतः-व्याकुल, प्रभवति-समर्थ है, जलप्लावनैः-बाढ़ों से, भूकम्पैः-भूचालों से, वात्यचक्रैः-आँधी, बावंडर, उल्कापातादिभिः-उलका आदि के गिरने से, सन्तप्त-दुखी, क्व-कहाँ, मङ्गलम्-कल्याण।

अर्थ-
प्रकृति सब प्राणियों की रक्षा के लिए प्रयत्न करती है। यह विभिन्न प्रकार से सबको पुष्ट करती है तथा सुख-साधनों सेतृप्त करती है। पृथ्वी, जल, तेज़, वायु और आकाश ये इसके प्रमुख तत्व हैं। ये ही मिलकर या अलग-अलग हमारे पर्यावरण को बनाते हैं। संसार जिसके द्वारा सब ओर से आच्छादित किया जाता है, वहपर्यावरणकहलाता है। जिस प्रकार अजन्मा (जिसने जन्म नहीं लिया है) शिशु अपनी माता के गर्भ में सुरक्षित रहता है, उसी प्रकार मनुष्य पर्यावरण की कोख में (सुरक्षित रहता है)

परिष्कृत (शुद्ध) तथा प्रदूषण से रहित पर्यावरण हमें सांसारिक जीवन-सुख, अच्छे विचार, अच्छे संकल्प तथा मांगलिक सामग्री देता है। प्रकृति के क्रोधों से व्याकुल मनुष्य क्या कर सकता है? बाढ़, अग्निभय, भूकंपों, आँधी-तूफानों तथा उल्का आदि के गिरने से संतप्त (दुखी) मानव का कहाँ कल्याण है? अर्थात् कहीं नहीं।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
विविधैःप्रकारैः
प्रमुखानितत्त्वानि
आतङ्कितःजनः
समेषांप्राणिनां
विशेषणम्विशेष्यः
विविधैःसुखसाधनैः
सांसारिकंजीवनसुखं
सन्तप्तस्यमानवस्य
इयंप्रकृतिः

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानि (और) – प्रकृतिः विविधैः पकारैः सर्वान् पुष्णाति तर्पयति च।
यथा-तथा (जैसा-वैसा) – यथा परिश्रमं तथा फलम्।
एव (ही) – सः एवम् एव करिष्यति।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
समेषांसर्वेषां
तर्पयतिसंतुष्टं करोति
आवियतेआच्छादितं क्रियते
कुक्षौगर्भ
परितःसमन्तात्
जलप्लावनैःजलौघैः
यततेप्रयत्नं करोति
पुष्णातिपोषणं करोति
अजात:शिशुःअनुत्पन्नः जातकः
लोकःसंसारः
परिष्कृतम्शुद्धम्
वात्याचक्रैःवातचक्रैः

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
तर्पयतिअतर्पयति
सुरक्षितःअसुरक्षितः
परिष्कृतंअपरिष्कृतं
सांसारिकम्असांसारिकम्
सद्विचारम्कुविचारम्
माङ्गलिकम्अमाङ्गलिकम्
आतङ्किकतःअभयः
अजातशिशुःविलोमपदानि
मानवःपशुः/दानवः
प्रदूषणरहितःप्रदूषितः
सुखम्दुखम्
सत्यम्असत्यम्
प्रददातिग्रह्णाति

2. अत एव अस्माभिः प्रकृतिः रक्षणीया। तेन पर्यावरणं रक्षितं भविष्यति। प्राचीनकाले लोकमङ्गलाशंसिनः ऋषयो वने निवसन्ति स्म। यतो हि वने सुरक्षितं पर्यावरणमुपलभ्यते स्म। विविधा विहगाः कलकूजिश्रोत्ररसायनं ददति। सरितो गिरिनिर्झराश्च अमृतस्वादु निर्मलं जलं प्रयच्छन्ति। वृक्षा लताश्च फलानि पुष्पाणि इन्धनकाष्ठानि बाहुल्येन समुपहरन्ति। शीतलमन्दसुगन्धवनपवना औषधकल्पं प्राणवायु वितरन्ति।

शब्दार्थाः-
अत एव-इसलिए, रक्षणीया-रक्षा करने योग्य, प्राचीनकाले-पुराने समय में, लोकमङ्गलाशासिनः-जनता का कल्याण चाहने वाले, ऋषयः-ऋषि (सारे), निवसन्ति स्म- रहते थे, यतः-क्योंकि, उपलभ्यते-प्राप्त होता है, विहगाः-पक्षी, कलकूजितैः-मधुर कूजन से, श्रोत्ररसायनम्-कानों को अच्छा लगने वाला, ददति-देते हैं, सरितः-नदियाँ, गिरिनिर्झरा-पर्वतीय झरने, अमृतस्वादु-अमृत के समान स्वादिष्ट, निर्मलम्-पवित्र, बाहुल्येन-अधिकता, औषधकल्पम्-दवाई के समान, वितरन्ति-बाँटते हैं, इन्धन काष्ठानि-जलाने की लकड़ियाँ।

अर्थ- इसलिए हमें प्रकृति की रक्षा करनी चाहिए। उससे पर्यावरण अपने-आप सुरक्षित हो जाएगा। प्राचीनकाल में जनता का कल्याण चाहने वाले ऋषि वन में ही रहते थे क्योंकि वन में ही सुरक्षित पर्यावरण प्राप्त होता था। अनेक प्रकार के पक्षी अपने मधुर कूजन से वहाँ कानों को अन्त प्रदान करते हैं।

नदियाँ तथा पर्वतीय झरने अमृत के समान स्वादिष्ट और पवित्र जल देते हैं। पेड़ तथा लताएँ फल, फूल तथा इंधन की लकड़ी बहुत मात्राा में देते हैं। वन की शीतल (ठंडी), मंद तथा सुगंधित वायु औषध के समान प्राण-वायु बाँटते हैं।

विशेषण-विशेष्य चयनम्
विशेषणम्विशेष्य:
विविधाःविहगाः
शीतल:/मन्दःवनपवनः
निर्मलम्जलम
सुगन्धःविशेष्यः

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
अतएव (इसलिए) – अतएव प्रकृतिः अस्माभिः रक्षणीया अस्ति।?
यतः (क्योंकि) – यतः सः वने एव सुरक्षितम् अस्ति।

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
अस्माभिःयुष्माभिः
प्राचीनकालेआधुनिक काले
बाहुल्येनअल्पेन/अल्पतया
भविष्यतिआसीत्
सुरक्षितम्असुरक्षितम्

3. परन्तु स्वार्थान्धो मानवः तदेव पर्यावरणम् अद्य नाशयति। स्वल्पलाभाय जना बहमल्यानि वस्तुनि नाशयन्ति। जनाः यन्त्रागाराणां विषाक्तं जलं नद्यां निपातयन्ति। तेन मत्स्यादीनां जलचराणां क्षणेनैव नाशो भवति। नदीजलमपि तत्सर्वथाऽपेयं जायते। मानवा: व्यापारवर्धनाय वनवृक्षान् निर्विवेकं छिन्दन्ति। तस्मात् अवृष्टिः प्रवर्धते, वनपशवश्च शरणरहिता ग्रामेषु उपद्रवं विदधति। शुद्धवायुरपि वृक्षकर्तनात् सङ्कटापन्नो जायते। एवं हि स्वार्थान्धमानवैः विकृतिम् उपगता प्रकृतिः एव सर्वेषां विनाशकी भवति। विकृतिमुपगते पर्यावरणे विविधाः रोगाः भीषणसमस्याश्च सम्भवन्ति तत्सर्वमिदानी चिन्तनीयं प्रतिभाति।

शब्दार्था:-
अद्य-आज, नाशयति-नष्ट कर रहा है, स्वल्पलाभाय-थोड़े से लाभ के लिए, यन्त्रागाराणाम्-कारखानों के, विषाक्तम्-विषैला, जलचराणां-पानी में रहने वाले जीवों का, अपेयम्- पीने योग्य, जायते-हो जाता है, वनवृक्षाः-जंगल के पेड़; निर्विवेकम्-अकारण, अवृष्टि:-वर्षा की कमी, प्रवर्धते-बढ़ती है, वनपशवः-जंगली पशु, शरणरहिता:-बिना शरण के, वृक्षकर्तनात्-पेड़ों के काटने से, उपद्रवं-भय, विदधति-करते हैं, सङ्कटापन्नो-संकटयुक्त, जायते-होती है, विकृतिम्-विकारयुक्त, उपगता-हो गई है, विनाशकी-विनाश करने वाली, भवतिहो गई है, इदानीम्-अब, चिन्तनीयम्-चिंता से युक्त, प्रतिभाति-प्रतीत हो रहा है।

अर्थ
किंतु स्वार्थ में अंधा हुआ मनुष्य उसी पर्यावरण को आज नष्ट कर रहा है। थोड़े से लाभ के लिए लोग बहुमूल्य वस्तुओं को नष्ट कर रहे हैं। कारखानों का विषैला जल नदियों में गिराया जा रहा है, जिससे मछली आदि जलचरों का क्षणभर में ही नाश हो जाता है। नदियों का पानी भी सर्वथा (हर प्रकार से) पीने योग्य (अपेय) हो जाता है। वन के पेड़ व्यापार बढ़ाने के लिए अंधाधुंध काटे जाते हैं, जिससे अवृष्टि (वर्षा होना) में वृद्धि होती है तथा वन के पशु असहाय (बिना सहायता के) होकर गाँवों में उपद्रव उत्पन्न करते हैं। पेड़ों के कट जाने से शुद्ध वायु भी दुर्लभ हो गई है। प्रकार स्वार्थ में अंधे मनुष्यों के द्वारा विकारयुक्त प्रकृति ही उनकी विनाशिनी हो गई है। पर्यावरण में विकार जाने से
विभिन्न रोग तथा भयंकर समस्याएँ उत्पन्न हो रही हैं। इसलिए अब सब कुछ चिंतायुक्त प्रतीत हो रहा है।

विशेष्यः
विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
बहुमूल्यानिवस्तूनि
विविधाःरोगाः
विनाशकीप्रकृतिः
विषाक्तम्जलम्
उपगताप्रकृतिः
सङ्कटापन्नःशुद्धवायुः

यन्त्रागाराणाम्यन्त्रालयानाम्
वृक्षकर्तनात्वृक्षाणाम् उच्छेदात्
मत्स्यःमीन:
निर्विवेकम्विवेकम् रहितम्
जातःअभवत्
इदानीम्अधुना
अपेयम्पातुम् आयोग्यम्
अद्यअधुना
नाशःनष्टम्
अवृष्टिवर्षा रहितः
भीषणःभयङ्करः
चिन्तनीयम्शोचनीयम्
स्वार्थपरार्थ
अद्यपुरा
विषाक्तम्अविषाक्तम्
निर्विवेकम्सविवेकम्
अवष्टिःवृष्टिः
अन्धःनेत्रयुक्तः
बहुमूल्यानिअल्पमूल्यानि
अपेयम्पेयम्
विनाशकीउपकर्त्री

4. धर्मो रक्षति रक्षितः इत्यार्षवचनम्। पर्यावरणरक्षणमपि धर्मस्यैवाङ्गमिति ऋषयः प्रतिपादितवन्तः। अत एव वापीकूपतडागादिनिर्माणं देवायतन-विश्रामगृहादिस्थापनञ्च धर्मसिद्धेः स्रोतो रूपेण अङ्गीकृतम्। कुक्कुर-सूकर-सर्प-नकुलादि-स्थलचराः, मत्स्य-कच्छप-मकरप्रभृतयः जलचराश्च अपि रक्षणीयाः, यतः ते स्थलमलानाम् अपहारिणश्च। प्रकृतिरक्षया एव लोकरक्षा सम्भवति इत्यत्र नास्ति संशयः।

शब्दार्थाः
रक्षित-रक्षा किया गया, रक्षति-रक्षा करता है, आर्षवचनम्-ऋषियों के वचन, प्रतिपादितवन्तः-प्रतिपादित किया है, वापी-बावड़ी, कूप-कुएँ, तडाग-तालाब, देवायतन-मंदिर, विश्रामगृहादिस्थापन-विश्रामगृह बनवाना, संशयः-संदेह, धर्मसिद्धेः-धर्म की सिद्धि के, अङ्गीकृतम्-माने गए हैं, कुक्कुरः-कुत्ता, नकुलः-नेवला, सर्पः-साँप, स्थलचरः-पृथ्वी पर रहने वाले जीव, सूकरः-सूअर, मत्स्यः-मछली, कच्छपः-कछुआ, मकर:-मगरमच्छ, जलचरः-पानी में रहने वाली जीव। स्थलमलानाम् अपनोदिनः-पृथ्वी की गंदगी को दूर करने वाले, सम्भवति-संभव है।

अर्थ-
रक्षा किया गया धर्म रक्षा करता है’-ये ऋषियों के वचन हैं। पर्यावरण की रक्षा करना भी धर्म का ही अंग है-ऐसा ऋषियों ने प्रतिपादित किया है। इसीलिए बावड़ी, कुएँ, तालाब आदि बनवाना, मंदिर, विश्रामगृह आदि की स्थापना धर्मसिद्धि के साधन के रूप में ही माने गए हैं। कुत्ते, सूअर, साँप, नेवले आदि स्थलचरों तथा मछली, कछुए, मगरमच्छ आदि जलचरों की भी रक्षा करनी चाहिए, क्योंकि ये पृथ्वी तथा जल की मलिनता को दूर करने वाले हैं। प्रकृति की रक्षा से ही संसार की रक्षा हो सकती है। इसमें संदेह नहीं है।

विशेषण-विशेष्य चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
रक्षितःधर्मों

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
इति (ऐसा) – धर्मों रक्षति रक्षितः इति आर्ष वचनम्।
ततः (उसके बाद) – ततः अगच्छत्।
एव (ही) – सः मालाकारः एव अस्ति।

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
आर्षःऋषयः
देवायतनम्देवालयः, मन्दिरम्
कुक्कुरःश्वानः
मत्स्यःमीन:
अङ्गीकृतम्स्वीकृतम्
प्रतिपादितवन्तःकथितः
तडागःसरोवरः
सर्पःभुजंगः
स्थलमलापनोदिनःभूमिमलापसारिणः

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
धर्मःअधर्मः
अङ्गीकृतम्अनङ्गीकृतम्
रक्षणीयाःअरक्षणीयाः
संशयःअसंशयः
रक्षितःअरक्षितः
जलचराःस्थलचराः
सम्भवतिअसम्भवति

Class 9 Sanskrit Chapter 12 वाङ्मनःप्राणस्वरूपम् Summary Notes

वाङ्मनःप्राणस्वरूपम्  Summary

यह पाठ छान्दोग्योपनिषद् के छठे अध्याय के पाँचवें खण्ड से उद्धृत है। इसमें एक रोचक विवरण प्रस्तुत किया गया है। श्वेतकेतु आचार्य आरुणि से प्रश्न करता है कि मन क्या है? आचार्य उसे बताते हैं कि खाए गए अन्न का जो सर्वाधिक लघु अंश होता है, वह मन है। श्वेतकेतु पुनः प्रश्न करता है कि प्राण क्या है? आचार्य उसे बताते हैं कि पान किए जल का जो सर्वाधिक लघु अंश होता है, वह प्राण है।

श्वेतकेतु तीसरा प्रश्न करता है कि वाणी क्या है? आचार्य उसे बताते हैं कि खाए गए तेज का सर्वाधिक लघु अंश वाणी है। आचार्य श्वेतकेतु को दृष्टान्त के द्वारा समझाते हैं कि जिस प्रकार दही को मथने पर घी निकलता है, उसी प्रकार खाए गए अन्न का जो लघुतम अंश ऊपर जाता है, वही मन है। इसी प्रकार वे प्राण और वाणी का रहस्य भी बताते हैं। अन्त में आचार्य कामना करते हैं कि हम दोनों का पढ़ा हुआ ज्ञान तेजस्वी हो।

वाङ्मनःप्राणस्वरूपम् Word Meanings Translation in Hindi

श्वेतकेतुःभगवन्! श्वेतकेतुरहं वन्दे।
आरुणिःवत्स! चिरञ्जीव।
श्वेतकेतुःभगवन्! किञ्चित्प्रष्टुमिच्छामि।
आरुणिःवत्स! किमद्य त्वया प्रष्टव्यमस्ति?
श्वेतकेतुःभगवन्! ज्ञातुम् इच्छामि यत्
किमिदं मनः?
आरुणिःवत्स! अशितस्यान्नस्य
योऽणिष्ठः तन्मनः।

शब्दार्थाः-
वन्दे-प्रणाम करता हूँ, चिरञ्जीव-लम्बी आयु वाले बनो, किञ्चित्-कुछ, प्रष्टुम्-पूछना, इच्छामि-चाहता हूँ, अद्य-आज, प्रष्टव्यम्-पूछने योग्य, इदम्-यह, किम्-क्या, मन:-मन, चित्त, अशितस्य-खाए गए, अणिष्ठःसबसे छोटा, अन्नस्य-भोजन का, यः-जो, तत्-वह।

अर्थ- श्वेतकेतुहे भगवन्! मैं श्वेतकेतु (आपको) प्रणाम करता हूँ।
आरुणिहे पुत्र! दीर्घायु हो।
श्वेतकेतुहे भगवन्! मैं कुछ पूछना चाहता हूँ?
आरुणिहे पुत्र! आज तुम क्या पूछना चाहते हो?
श्वेतकेतुहे भगवन्! मैं पूछना चाहता हूँ कि यह मन क्या है?
आरुणिहे पुत्र! पूर्णतः पचाए गए अन्न का सबसे छोटा भाग मन होता है।

विशेषण-विशेष्य-चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
इदम्मनः
यःअणिष्ठः
तत्मनः

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
किञ्चित् (कुछ) – सः किञ्चित् प्रष्टुम् इच्छति।

वन्देप्रणमामि
प्रष्टुम्प्रश्नं कर्तुम्
इच्छामिवाञ्छामि
अणिष्ठःलघिष्ठः, लघुतः।
चिरञ्जीवदीर्घायु
प्रष्टव्यम्प्रष्टुं योग्यम्
आशितस्यभक्षितस्य
चिरञ्जीवदीर्घायु
प्रष्टव्यम्प्रष्टुं योग्यम्
आशितस्यभक्षितस्य

2. श्वेतकेतुःकश्च प्राणः?
आरुणिःपीतानाम् अपां योऽणिष्ठः प्राणः। श्वेतकेतुःभगवन्! का इयं वाक्?
आरुणिःवत्स! अशितस्य तेजसा योऽणिष्ठः सा वाक्। सौम्य! मनः अन्नमयं, प्राणः आपोमयः वाक् तेजोमयी भवति इत्यप्यवधार्यम्।
श्वेतकेतुःभगवन्! भूय एव मां विज्ञापयतु।
आरुणिःसौम्य! सावधानं शृणु! मथ्यमानस्य दध्नः योऽणिमा, ऊर्ध्वः समुदीषति। तत्सर्पिः भवति।
श्वेतकेतुःभगवन्! भवता घृतोत्पत्तिरहस्यम् व्याख्यातम्। भूयोऽपि श्रोतुमिच्छामि।
आरुणिःएवमेव सौम्य! अश्यमानस्य अन्नस्य योऽणिमा, ऊर्ध्वः समुदीषति। तन्मनो भवति। अवगतं वा?

शब्दार्था:-
अन्नमयम्-अन्न से बना हुआ, पीतानाम् पिए हुए के, अपाम्-पानी का, अणिष्ठः-सबसे छोटा, वाक्-वाणी, तेजसा अग्नि से, आपोमयः-जल में परिणत अर्थात् जल में परिवर्तित, तेजोमयी-तेजस्वी, प्रभावशाली, अवधार्यम्-समझने योग्य, भूयः-एक बार फिर, विज्ञापयतु-समझाओ, मथ्यमानात्-मथे जाते हुए के, दन:-दही के, समुदीषति-ऊपर उठता है, ऊर्ध्व-ऊपर, अणिमा-सबसे छोटा भाग, सीपः-घी, व्याख्यातम्-व्याख्या कर दी है, घृतोत्पत्तिरहस्यम् घी के बनने के रहस्य को, श्रोतुम्-सुनने के लिए, अश्यमानस्य-खाए जाते हुए, अवगतम्-समझ गए, वा-या। अथवा, भवता-आपके द्वारा।

अर्थ-श्वेतकेतुऔर प्राण क्या है?
आरुणिपिए गए तरल द्रव्यों का सबसे छोटा भाग प्राण होता है।
श्वेतकेतुहे भगवन्! वाणी क्या है?
आरुणिहे पुत्र! ग्रहण की गई ऊर्जा का जो सबसे छोटा भाग है, वह वाणी है। हे सौम्य! मन अन्नमय, प्राण जलमय तथा वाणी तेजोमयी होती है-यह भी समझ लेना चाहिए। श्वेतकेतुहे भगवन्! आप मुझे पुनः समझाइए।
आरुणिहे सौम्य! ध्यान से सुनो। मथे जाते हुए दही की अणिमा (मलाई) ऊपर तैरने लगती है, उसका घी बन जाता है।
श्वेतकेतुहे भगवन्! आपने तो घी की उत्पत्ति का रहस्य समझा दिया, मैं और भी सुनना चाहता हूँ।
आरुणिसौम्य! इसी तरह खाए जाते हुए अन्न की अणिमा (मलाई) ऊपर उठती है, वह मन बन जाती है समझ गए या नहीं?

विशेषण-विशेष्य चयनम्
विशेषणःविशेष्यम्
इयम्का/वाक्:
व्याख्यातम्रहस्यम्
सावाक्
तत्मनः

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
भूयः (बार बार)- सः भूयः पाठान् असमरत्।
एवमेवअहम् तु सदैव एवमेव करोमि।
त्वम् कथम् इदम् अकरो:?
वा (अथवा) – त्वम् अधुना पठ भ्रम वा

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
अपामजलम् / जलानाम्
अन्नमयम्अन्नविकारभूतम्
तेजोमयःअग्निमयः
अवधार्यम्अवगन्तव्यम्
भूयोऽपिपुनरपि
सर्पिःघृतम्, आज्यम्
अणिष्ठःलघुतमः, लघिष्ठः
आपोमयःजलमयः
वाक्वाणी
विज्ञापयतुप्रबोधयत
समुदीषतिसमुत्तिष्ठति, समुद्याति, समुच्छलति
अश्यमानस्यभक्ष्यमाणस्य, निगीर्यमाणस्य

विलोमपदानि

पदानिविलोमपदानि
मथ्यमानस्यअमथ्यमानस्य
भूयःएकवारम्
अणिष्ठःगरिष्ठः
श्रोतुम्वक्तुम्
ऊर्ध्वःअधः
रहस्यम् -प्रकटम्
अवगतम्अनवगतम्

3. श्वेतकेतुःसम्यगवगतं भगवन्!
आरुणिःवत्स! पीयमानानाम् अपां योऽणिमा ऊर्ध्वः समुदीषति एव प्राणो भवति।
श्वेतकेतुःभगवन्! वाचमपि विज्ञापयतु।
आरुणिःसौम्य! अश्यमानस्य तेजसो योऽणिमा, ऊर्ध्वः समुदीषति। सा खलु वाग्भवति। वत्स!
उपदेशान्ते भूयोऽपि त्वां विज्ञापयितुमिच्छामि यत्, अन्नमयं भवति मनः, आपोमयो भवति प्राणाः तेजोमयी भवति वागिति। किञ्च यादृशमन्नादिकं गृह्णाति मानवस्तादृशमेव तस्य
चित्तादिकं भवतीति मदुपदेशसारः। वत्स! एतत्सर्वं हृदयेन अवधारय।
श्वेतकेतुःयदाज्ञापयति भगवन्। एष प्रणमामि।
आरुणिःवत्स! चिरञ्जीव। तेजस्वि नौ अधीतम् अस्तु (आवयोः अधीतम् तेजस्वि अस्तु)

शब्दार्थाः-
विज्ञापयतु-समझाओ, उपदेशान्ते-व्याख्यान के अंत में, पीयमानानाम्-पिए जाते हुए, किञ्च-इसके अतिरिक्त, तेजस्वि-तेजस्विता से युक्त, हृदयेन-हृदय में, चेतना में, मदुपदेशसार:-मेरे उपदेश का सार, चित्तादिकम्-मन, बुद्धि और अहंकार आदि, अवधारय-धारण कर लो, समझ लो, आज्ञापयति-आज्ञा देते हैं; अस्तु-हो, नौ-हम दोनों का, गृह्णाति-ग्रहण करता है, यादृशम्-जैसा, तादृशम्-वैसा, प्रणमामि-प्रणाम करता हूँ, चिरञ्जीव-लंबी आयु वाले हो, वत्स-पुत्र, अधीतम्-पढ़ा हुआ अध्ययन।

अर्थ
श्वेतकेतुअच्छी तरह समझ गया भगवन्।
आरुणिहे पुत्र! पिए जाते हुए जल की अणिमा प्राण बन जाती है।
श्वेतकेतुहे भगवन्! वाणी के बारे में भी समझाए।
आरुणिहे सौम्य! शरीर द्वारा ग्रहण किए गए तेज (ऊर्जा) की अणिमा वाणी बन जाती है। हे पुत्र!
उपदेश के अंत में मैं तुम्हें पुनः यही समझाना चाहता हूँ कि अन्न का सारतत्व मन, जल का प्राण तथा तेज का वाणी है। इसके अतिरिक्त अधिक क्या, मेरे उपदेश का सार यही है कि मनुष्य जैसा अन्न ग्रहण करता है उसका मन, बुद्धि और अहंकार (चित्त) वैसा ही बन जाता है।
हे पुत्र! इस सबको हृदय में धारण कर लो। (अच्छी प्रकार से समझ लो)
श्वेतकेतुजैसी आपकी आज्ञा भगवन्! मैं आपको प्रणाम करता हूँ।
आरुणिहे पुत्र! दीर्घायु हो, तुम्हारा अध्ययन तेजस्विता से युक्त हो। (हम दोनों की पढ़ाई तेजयुक्त हो)

पर्यायपदानि
पदानिपर्यायपदानि
अस्यमानस्यभक्ष्यमाणस्य, निगीर्यमाणस्य
तेजस्वितेजोयुक्तम्
अधीतम्पठितम्
अवगतम्अवगच्छम्
वाक्वाणी
इच्छामिवाञ्छामि
मत्मे
आज्ञापयतिआज्ञां ददाति
चित्तम्मनः
नौआवयोः
सम्यक्भली-भाँति
ऊर्ध्वःऊपरि
विज्ञापयितुम्अवगमयितुम्
गृहणातिग्रहणं करोति
अवधारयधारणं कुरु
प्रणमामिनमामि/प्रणमामं करोमि
अवधारयतध्यानेनशृणुत

विलोमपदानि
पदानिविलोमपदानि
सम्यक्असम्यक
विज्ञापयतुअविज्ञापयतु
उन्तेआरम्भे
मत्त्वत्
ऊर्ध्वःअधः
सौम्यचञ्चल/उद्दण्ड
गृह्णातिददाति

विशेषण-विशेष्य चयनम्
विशेषणम्विशेष्यः
अन्नमयम्मनः
अपोमयःप्राणः
तेजोमयीवाणी
: – प्राणः

अव्ययानां वाक्येषु प्रयोगः
पदानिवाक्येषु प्रयोगः
यादृशं (जैसा) – मनुष्यः यादृशं अन्नं गृहणाति तस्य।
तादृशं (वैसा) – चित्रमपि तादृशं एव भवति।























टिप्पणियाँ

इस ब्लॉग से लोकप्रिय पोस्ट

सरस्वती पूजा के सभी मंत्र मूर्ति प्रतिष्ठा और हवन के साथ

भारतेनास्ति मे जीवनं जीवनम् Sanskrit Class 9 Sanskrit manika chapter 11 with Hindi meaning